Tự nhiên thấy buồn không rõ lý do thường không phải là vô cớ: lý do hay nằm ở những chỗ ít ai nhìn tới như thiếu ngủ, đói, ít ra ngoài, một ngày kỷ niệm mà đầu óc quên nhưng cơ thể nhớ, hay khoảng lặng ngay sau một dịp vui. Lần ngược vài ngày gần nhất thường giúp tìm ra.
Còn nếu đã lần kỹ mà vẫn không thấy gì, và nỗi buồn kéo dài nhiều tuần, đó là thông tin quan trọng để đi gặp chuyên môn. Bài này đưa bạn bảng những nguyên nhân hay bị bỏ qua, cách lần ngược bảy mươi hai giờ, và những việc nên làm trong lúc chưa tìm ra lý do.
Buồn mà không biết vì sao
Vy, hai mươi tuổi, sinh viên năm hai ở Khánh Hoà, một sáng thứ Bảy thức dậy thấy lòng nặng trĩu. Không cãi nhau với ai, không điểm kém, không có tin xấu. Vy nằm lì tới trưa, lướt điện thoại, rồi càng thấy tệ vì "chẳng có lý do gì mà buồn, mình vô lý quá". Cảm giác buồn cộng thêm cảm giác có lỗi vì buồn.
Đó là điều làm buồn không rõ lý do khó chịu hơn nỗi buồn có lý do: bạn không biết bám vào đâu để xử lý, và dễ quay sang tự trách. Có người hoảng lên, nghĩ mình có vấn đề gì nghiêm trọng. Có người gạt đi, ép mình vui, rồi nỗi buồn quay lại vào tối hôm sau.
Buồn không rõ lý do cũng hay đến ở người đang có cuộc sống trông rất ổn: công việc đều, gia đình yên, sức khoẻ tốt. Chính vì "không có gì để buồn", họ càng thấy có lỗi khi buồn, và càng ngại kể với ai.
Cách nhìn có ích hơn: coi nỗi buồn như một tín hiệu đang chỉ về đâu đó mà mình chưa thấy. Không cần tìm ra ngay, nhưng đáng để lần theo với sự tò mò, thay vì phán xét.
Những nguyên nhân hay bị bỏ qua
Phần lớn buồn "không lý do" rơi vào một hoặc vài nhóm dưới đây. Đọc từng dòng và tự hỏi có cái nào đúng với mình mấy ngày qua:
| Nhóm | Ví dụ cụ thể | Câu tự hỏi |
|---|---|---|
| Cơ thể | Ngủ ít mấy đêm, bỏ bữa, sắp ốm, đang đau, những ngày trong chu kỳ | Mấy ngày nay mình ngủ, ăn thế nào? |
| Nhịp sống | Ở trong phòng cả ngày, không gặp ai, không vận động, nhìn màn hình liên tục | Lần gần nhất mình ra ngoài trời và nói chuyện thật với ai là khi nào? |
| Thời tiết, mùa | Mưa nhiều ngày, trời âm u, giao mùa | Trời mấy hôm nay ra sao? |
| Ngày kỷ niệm | Gần ngày giỗ, ngày chia tay, ngày chuyển nhà năm nào | Tuần này có ngày nào từng có ý nghĩa với mình không? |
| Sau ngày vui | Vừa xong đám cưới, chuyến đi, kỳ thi, Tết | Mình vừa đi qua một việc lớn nào không? |
| Chuyện bị gạt đi | Một câu nói làm mình chạnh lòng mà mình bảo "kệ" | Có điều gì mình đã nuốt vào mà chưa nghĩ lại? |
| Mệt tích luỹ | Nhiều tuần liền gồng, không có ngày nghỉ thật | Lần cuối mình nghỉ thật sự là khi nào? |
Với Vy, câu trả lời nằm ở hai dòng đầu: cả tuần ôn thi giữa kỳ, ngủ năm tiếng, ăn mì gói, không ra khỏi ký túc xá trừ lúc lên giảng đường. Thi xong, cơ thể đòi nợ.
Lần ngược bảy mươi hai giờ
Khi thấy buồn mà không rõ vì sao, lấy giấy và đi ngược ba ngày gần nhất. Mười lăm phút là đủ:
- Hôm nay: mình thức dậy lúc mấy giờ, ăn gì, đã nói chuyện với ai, đã nhìn thấy gì trên mạng.
- Hôm qua: có chuyện gì dù nhỏ làm mình hơi chạnh lòng, khó chịu, mà mình bỏ qua không.
- Hôm kia: mình ngủ thế nào, có việc gì căng thẳng, có tin nhắn nào chưa trả lời mà đang treo trong đầu.
- Đánh dấu những điểm nghi ngờ: khoanh tròn bất cứ thứ gì có thể liên quan, kể cả nghe có vẻ vụn vặt.
- Chọn một điểm và thử chỉnh: nếu nghi do thiếu ngủ, đêm nay ngủ sớm; nếu nghi do một câu nói, viết ra điều mình muốn đáp lại.
Không phải lần nào cũng tìm được câu trả lời rõ ràng. Nhưng ngay cả khi không tìm ra, việc ngồi viết đã kéo bạn ra khỏi vòng lặp "sao mình lại buồn" và cho đầu óc một việc cụ thể để làm.
Khoảng lặng sau những ngày vui
Một nguyên nhân rất hay gặp mà ít ai nghĩ tới: thấy buồn ngay sau một dịp vui. Sau đám cưới của chính mình, sau chuyến du lịch cả nhà, sau ngày nhận kết quả thi đỗ, sau Tết. Mọi người quanh bạn bảo "sướng thế còn gì", còn bạn lại thấy trống, hơi chùng, không hiểu vì sao.
Lý do khá dễ hiểu: trong những ngày đó, bạn sống ở cường độ cao, chuẩn bị nhiều, chờ đợi nhiều, gặp nhiều người, ngủ ít. Khi mọi thứ kết thúc, cơ thể và cảm xúc trùng xuống như sợi dây vừa được thả lỏng. Thêm vào đó, điều mình mong chờ đã qua, và chưa có điều gì mới để chờ.
Cách đỡ: dành vài ngày sau sự kiện để nghỉ thật, đừng xếp lịch kín ngay. Xem lại ảnh, kể với một người bạn những khoảnh khắc đáng nhớ để giữ lại phần vui. Và đặt một điều nhỏ để mong đợi trong vài tuần tới: một bữa ăn với bạn, một buổi xem phim, một món đồ muốn làm. Nỗi trống này thường tự dịu sau một hai tuần.
Khi cơ thể nhớ điều đầu óc đã quên
Phản ứng ngày kỷ niệm. Nhiều người thấy buồn bất chợt vào đúng khoảng thời gian trong năm từng xảy ra chuyện buồn: ngày người thân mất, ngày chia tay, ngày rời quê. Đầu óc có thể không nhớ ngày, nhưng thời tiết, mùi, ánh sáng của mùa đó gợi lại.
Một mùi, một bài hát, một con đường. Đi ngang một quán ăn cũ, nghe một bài nhạc ở siêu thị, nỗi buồn dâng lên mà không rõ vì sao. Đó là trí nhớ cảm xúc đang làm việc. Nó không có nghĩa bạn chưa vượt qua chuyện cũ, chỉ là chuyện cũ từng quan trọng với bạn.
Cách kiểm. Mở lịch điện thoại hoặc ảnh cũ của đúng tuần này các năm trước. Nhiều người ngỡ ngàng khi thấy ngày buồn hôm nay trùng với một mốc cũ. Biết được điều đó, nỗi buồn bỗng có tên và bớt đáng sợ hẳn.
Cách đỡ. Khi đã biết, cho phép mình buồn về điều đó. Làm một việc nhỏ để tưởng nhớ hoặc khép lại: viết vài dòng, gọi cho người cùng trải qua, đi tới một nơi có ý nghĩa. Nếu nỗi buồn đó gắn với mất mát lớn, cần thêm thời gian và sự nâng đỡ riêng cho nỗi đau ấy.
Trong lúc chưa tìm ra lý do
Không cần biết vì sao mới được chăm sóc mình. Trong lúc lần tìm, làm những việc đỡ được với hầu hết mọi loại buồn:
- Ra ngoài trời một chút, đi bộ mười lăm phút, kể cả chỉ quanh khu nhà.
- Ăn một bữa tử tế, có cơm, rau, món nóng, thay vì ăn vặt hay bỏ bữa.
- Nói chuyện với một người, không cần nói về nỗi buồn; chỉ cần nghe giọng người quen.
- Tạm cất điện thoại một hai tiếng; lướt mạng khi đang chùng xuống dễ kéo bạn vào so sánh.
- Làm một việc bằng tay: dọn một ngăn kéo, nấu một món, tưới cây. Việc có kết quả nhìn thấy được giúp bạn thấy mình còn làm được.
- Đi ngủ sớm hơn, và nhìn lại vào buổi sáng, khi đầu óc đã được nghỉ một đêm.
Và bỏ câu "mình vô lý quá" đi. Thay bằng: "Mình đang buồn, chưa rõ vì sao, và mình sẽ đối xử tử tế với mình trong lúc tìm hiểu."
Những câu tự nói làm nỗi buồn nặng thêm
Lúc buồn không rõ lý do, cách mình nói với chính mình quyết định không ít việc nỗi buồn ở lại bao lâu. Thử đổi:
| Câu hay tự nói | Câu nhẹ hơn mà vẫn thật |
|---|---|
| "Mình vô lý quá, chẳng có gì mà buồn." | "Mình đang buồn, chắc có lý do mình chưa thấy." |
| "Người ta còn khổ hơn mình nhiều." | "Nỗi buồn của mình cũng đáng được chăm sóc." |
| "Phải vui lên ngay, mai còn đi làm." | "Hôm nay mình làm vừa sức thôi, mai tính tiếp." |
| "Chắc mình có vấn đề gì nặng lắm." | "Mình sẽ theo dõi vài ngày, nếu kéo dài thì đi hỏi chuyên môn." |
| "Không ai hiểu được đâu." | "Mình thử kể với một người xem sao." |
Đổi câu không làm nỗi buồn biến mất, nhưng ngăn bạn chồng thêm một lớp tự trách lên trên nó. Một nỗi buồn không bị phán xét thường đi qua nhanh hơn.
Nếu thấy khó tự nói câu bên phải, hãy tưởng tượng người bạn thân đang ở đúng hoàn cảnh của mình, và nói với họ. Rồi nói lại câu đó với chính mình.
Khi nào cần tìm hỗ trợ chuyên môn
Buồn thoáng qua không rõ lý do là chuyện nhiều người gặp. Bạn nên tìm gặp bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý khi nỗi buồn kéo dài hơn hai tuần mà đã lần kỹ vẫn không thấy nguyên nhân, khi nó ngày càng nặng thay vì dịu đi, khi bạn mất hứng thú với hầu hết mọi thứ, khi ăn ngủ, học hành, công việc bị ảnh hưởng rõ. Một số vấn đề sức khoẻ thể chất cũng có thể làm tâm trạng thay đổi, vì vậy khám sức khoẻ tổng quát là một bước nên làm, để bác sĩ đánh giá chứ không phải tự đoán.
Nếu nỗi buồn đi kèm ý nghĩ làm hại bản thân hay không muốn sống nữa, hãy nói ngay với người bạn tin cậy, đến cơ sở y tế gần nhất hoặc gọi cấp cứu 115. Đường dây tư vấn tâm lý của bệnh viện và tổ chức uy tín có thể tra số trên trang chính thức của họ. Bạn không cần biết rõ lý do mới được nhận giúp đỡ.
Câu hỏi thường gặp
Tự nhiên thấy buồn không rõ lý do là bị gì?
Phần lớn trường hợp không phải bệnh, mà lý do nằm ở chỗ khó thấy như thiếu ngủ, đói, ít ra ngoài, thời tiết, ngày kỷ niệm hay khoảng lặng sau ngày vui. Nếu buồn kéo dài trên hai tuần mà không tìm ra lý do, hãy gặp chuyên môn.
Vì sao sau chuyến du lịch hay sau Tết lại thấy buồn?
Sau những ngày sống ở cường độ cao, cơ thể và cảm xúc trùng xuống, điều mình mong chờ đã qua mà chưa có điều mới. Nghỉ vài ngày, giữ lại kỷ niệm vui và đặt một điều nhỏ để mong đợi thường giúp dịu đi.
Buồn vô cớ vào buổi tối có sao không?
Buổi tối là lúc cơ thể mệt và xung quanh yên tĩnh, nên những điều bị gạt đi ban ngày dễ trồi lên. Nếu chỉ thỉnh thoảng thì là chuyện thường gặp. Ngủ sớm và nhìn lại vào buổi sáng thường thấy nhẹ hơn.
Có nên cố tìm cho ra lý do khi thấy buồn không?
Lần ngược vài ngày gần nhất là có ích, nhưng không cần ép phải tìm ra ngay. Trong lúc chưa rõ, cứ chăm phần thân và nói chuyện với người thân. Ngồi mổ xẻ hàng giờ dễ làm bạn rơi vào vòng nghĩ ngợi.
Ngày giỗ người thân sắp tới mà thấy buồn từ trước mấy hôm có bình thường không?
Rất bình thường. Nhiều người buồn từ trước ngày kỷ niệm vài hôm, kể cả khi đã nhiều năm trôi qua. Cho phép mình buồn, làm một việc nhỏ để tưởng nhớ và nói với người thân để không phải mang một mình.
Buồn không lý do kéo dài bao lâu thì nên đi khám?
Nếu sau khoảng hai tuần nỗi buồn vẫn không dịu đi, hoặc kèm theo mất hứng thú, ăn ngủ thay đổi, khó làm việc, hãy gặp bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý. Đi sớm giúp bạn được hỗ trợ đúng cách sớm hơn.