Nhiều phụ nữ thấy tâm trạng thay đổi theo chu kỳ kinh nguyệt: vài ngày trước kỳ hoặc trong kỳ dễ tủi thân, dễ cáu, dễ lo, mệt hơn bình thường. Đó là phản ứng có thật của cơ thể khi nội tiết thay đổi, mức độ mỗi người mỗi khác, và không làm cảm xúc của bạn kém thật đi.
Hiểu được nhịp của mình giúp bạn bớt tự trách, biết sắp xếp lịch và nói với người thân để họ hiểu. Bài này gợi ý cách theo dõi vài chu kỳ, cách chăm mình những ngày nhạy cảm, cách nói với chồng, người yêu, con gái tuổi dậy thì, và lúc nào nên đi khám.
Những ngày thấy mình không giống mình
Trang, hai mươi bảy tuổi, giáo viên ở Lâm Đồng, có một quy luật mà phải mất mấy năm mới nhận ra: cứ khoảng một tuần trước kỳ kinh, Trang thấy học sinh ồn hơn, đồng nghiệp vô ý hơn, người yêu vô tâm hơn. Trang hay khóc vì những chuyện mà tuần sau nhìn lại thấy rất nhỏ. Trang từng nghĩ mình tính khí thất thường, rồi tự trách, rồi càng buồn.
Khi bắt đầu ghi lại ngày kỳ kinh và tâm trạng trong ba tháng, Trang thấy rõ những ngày nặng nề rơi đúng vào cùng một khoảng mỗi tháng. Biết vậy không làm cảm giác biến mất, nhưng Trang bớt hoảng: "À, lại đến mấy ngày đó rồi." Trang bắt đầu xếp lịch nhẹ hơn vào tuần đó và báo trước với người yêu.
Không phải ai cũng có thay đổi rõ như Trang. Có người gần như không thấy gì, có người chỉ thấy mệt, có người thấy cảm xúc thay đổi khá mạnh. Tất cả đều nằm trong những gì cơ thể con người có thể trải qua.
Vì sao cảm xúc lại đi theo chu kỳ
Trong một chu kỳ, các nội tiết tố trong cơ thể tăng giảm theo từng giai đoạn. Những thay đổi này không chỉ tác động tới tử cung mà còn tới giấc ngủ, cảm giác thèm ăn, mức năng lượng và cách cơ thể phản ứng với căng thẳng. Khoa học vẫn đang tìm hiểu vì sao có người nhạy cảm hơn người khác với những thay đổi này; điều chắc chắn là sự khác biệt giữa mọi người là rất lớn.
Thêm vào đó là những thứ đi kèm: đau bụng, đau lưng, căng tức ngực, đầy bụng, ngủ không ngon. Đau và khó chịu thân thể kéo dài vài ngày tự nó đã đủ làm ai cũng dễ cáu hơn. Nếu những ngày đó lại trùng với hạn nộp bài, kỳ thi hay tuần làm thêm giờ, cảm xúc càng dễ chao đảo, và bạn khó tách đâu là do chu kỳ, đâu là do áp lực.
Điều cần nhớ: cảm xúc trong những ngày đó vẫn là cảm xúc thật. Nếu bạn tủi thân vì người yêu quên một lời hứa, nỗi tủi thân có lý do thật, chỉ là cường độ của nó có thể to hơn những ngày khác. Vì thế, câu "đến tháng nên mới thế" từ người khác thường làm người nghe tổn thương, vì nó gạt đi lý do thật.
Các giai đoạn hay gặp trong một chu kỳ
Đây chỉ là mô tả chung cho chu kỳ đều. Chu kỳ của bạn có thể dài, ngắn, hoặc không theo khuôn này:
| Giai đoạn | Cảm nhận nhiều người gặp | Cách đỡ gợi ý |
|---|---|---|
| Vài ngày trước kỳ | Dễ cáu, dễ tủi thân, lo hơn, thèm ăn, mệt, ngủ kém | Giảm lịch, ngủ sớm, báo trước với người thân |
| Những ngày đầu của kỳ | Đau, mệt, muốn nằm, ít muốn gặp người | Giữ ấm, nghỉ, ăn bữa nóng, vận động nhẹ nếu thấy dễ chịu |
| Sau kỳ | Nhiều người thấy nhẹ nhõm, năng lượng trở lại | Xếp những việc cần sức và cần tập trung vào thời gian này nếu chọn được |
| Khoảng giữa chu kỳ | Có người thấy năng động, có người thấy đau nhẹ một bên bụng | Theo dõi để biết nhịp riêng của mình |
| Bất cứ lúc nào | Cảm xúc có thể lên xuống vì những chuyện hoàn toàn không liên quan tới chu kỳ | Đừng đổ hết cho nội tiết; hỏi mình còn chuyện gì đang diễn ra |
Chu kỳ không đều, đang cho con bú, mới sinh, gần tuổi mãn kinh hay đang dùng biện pháp tránh thai đều có thể làm nhịp này khác đi. Khi đó càng nên dựa vào ghi chép của chính mình và hỏi bác sĩ, hơn là so với bảng chung hay với bạn bè.
Sau hai ba tháng theo dõi, bạn sẽ có bảng riêng của mình. Đó mới là thứ đáng tin, hơn mọi bảng chung nào.
Theo dõi hai ba chu kỳ để biết nhịp của mình
Cách làm đơn giản, dùng sổ tay hoặc ghi chú trong điện thoại:
- Ghi ngày bắt đầu và kết thúc kỳ kinh mỗi tháng.
- Mỗi tối ghi một từ cho tâm trạng: bình thường, cáu, buồn, lo, tủi thân, vui. Thêm một từ cho cơ thể: khoẻ, mệt, đau, đầy bụng.
- Ghi chuyện đáng kể trong ngày nếu có, như cãi nhau, việc gấp, thiếu ngủ, để phân biệt ngày nặng vì chu kỳ với ngày nặng vì chuyện khác.
- Sau ba tháng, đánh dấu những ngày nặng nề và xem chúng có rơi vào cùng một khoảng trong chu kỳ không.
- Đánh dấu trước trên lịch khoảng thời gian dễ nhạy cảm của tháng sau, để xếp việc và báo người thân.
Ghi chép này còn rất có ích nếu bạn đi khám, vì bác sĩ sẽ hỏi về chu kỳ và triệu chứng. Có sẵn số liệu thật giúp buổi khám nhanh và rõ hơn nhiều so với cố nhớ lại.
Chăm mình những ngày nhạy cảm
Không có cách nào làm những ngày đó dễ chịu như mọi ngày, nhưng vài việc nhỏ giúp bớt nặng:
- Giảm bớt lịch: nếu chọn được, tránh xếp cuộc họp căng, buổi thuyết trình hay chuyến đi xa vào những ngày bạn biết mình hay mệt.
- Ưu tiên giấc ngủ: đi ngủ sớm hơn, vì thiếu ngủ cộng với chu kỳ làm cảm xúc chao đảo gấp đôi.
- Ăn đúng bữa: thèm đồ ngọt là bình thường, nhưng một bữa chính đủ chất giúp năng lượng ổn định hơn so với ăn vặt liên tục.
- Vận động nhẹ: đi bộ chậm, giãn cơ, nếu cơ thể cho phép. Không ép tập nặng.
- Giữ ấm và chuẩn bị sẵn: túi chườm ấm, đồ dùng cá nhân, quần áo thoải mái, để không phải lo thêm chuyện vặt.
- Cho mình quyền chậm lại: nói "hôm nay mình làm ít hơn một chút" mà không thấy có lỗi.
Nếu bạn có ý định dùng bất kỳ loại thuốc, thực phẩm hay sản phẩm nào để giảm triệu chứng, hãy hỏi bác sĩ hoặc dược sĩ trước, đừng tự dùng theo lời truyền miệng.
Nói với chồng, người yêu, người cùng nhà thế nào
Nói trước, lúc đang bình tĩnh. Đừng đợi tới lúc đang cáu mới giải thích. Một hôm bình thường, nói: "Anh ạ, mấy ngày trước kỳ em hay dễ tủi thân, dễ cáu. Nếu em nói nặng thì anh hiểu là em đang mệt, đừng để bụng nhé."
Nói rõ mình cần gì. Người kia thường muốn giúp mà không biết làm gì. Gợi ý cụ thể: "Mấy hôm đó anh nấu cơm tối giúp em", "Em cần ngủ sớm, anh trông con giúp em một buổi".
Nhờ người kia nhắc nhẹ. Thoả thuận trước một câu nhắc riêng của hai người, như "mình nghỉ chút rồi nói tiếp nhé". Câu nhắc đã thống nhất từ trước nghe dễ chịu hơn nhiều so với một lời nhận xét giữa lúc đang căng.
Vẫn chịu trách nhiệm với lời nói của mình. Chu kỳ giải thích vì sao bạn dễ cáu, không phải giấy phép để làm tổn thương người khác. Nếu lỡ nói nặng, xin lỗi khi đã bình tĩnh lại.
Với người nghe: tránh câu "đến tháng hả". Câu này, dù đúng, khiến người kia thấy cảm xúc của mình bị gạt đi. Thay bằng: "Em đang mệt à, anh làm gì giúp em được?".
Với con gái tuổi dậy thì
Những năm đầu có kinh, chu kỳ thường chưa đều, và các em chưa hiểu vì sao có ngày tự nhiên muốn khóc, cáu với cả nhà. Cha mẹ thấy con "khó bảo" mà không biết lý do, dễ thành căng thẳng hai bên.
Mẹ hoặc người thân nữ nên trò chuyện với con từ sớm, giải thích ngắn gọn rằng cảm xúc thay đổi theo chu kỳ là chuyện nhiều người gặp, chỉ con cách ghi lại ngày kỳ kinh và tâm trạng. Bố cũng nên hiểu để không trêu chọc hay nói những câu khiến con xấu hổ. Trong nhà nên có sẵn đồ dùng cá nhân để con không phải ngại hỏi.
Nếu con đau nhiều tới mức phải nghỉ học thường xuyên, hay buồn bã, thu mình kéo dài, hãy đưa con đi khám và để con được nói chuyện với bác sĩ. Nếu con kể bị trêu chọc, bắt nạt, hay bất kỳ chuyện gì khiến con sợ ở trường hoặc ngoài đường, cha mẹ lắng nghe và có thể gọi 111, Tổng đài quốc gia bảo vệ trẻ em, để được hướng dẫn.
Khi nào cần tìm hỗ trợ chuyên môn
Bạn nên đi khám bác sĩ sản phụ khoa khi đau bụng kinh dữ dội, phải nghỉ học, nghỉ làm thường xuyên; khi chu kỳ thay đổi bất thường so với trước; hoặc khi những thay đổi cảm xúc trước kỳ mạnh tới mức ảnh hưởng rõ tới công việc, các mối quan hệ, khiến bạn thấy mất kiểm soát mỗi tháng. Một số người có những thay đổi nặng hơn mức thông thường, và bác sĩ có thể đánh giá, tư vấn cách hỗ trợ phù hợp. Đừng tự kết luận hay tự dùng thuốc.
Nếu cảm giác buồn, lo kéo dài suốt cả tháng chứ không chỉ vài ngày, hãy gặp thêm chuyên gia tâm lý hoặc bác sĩ. Nếu có lúc bạn nghĩ tới việc làm hại bản thân, dù chỉ trong vài ngày nhạy cảm, hãy nói ngay với người tin cậy, đến cơ sở y tế gần nhất hoặc gọi 115. Đường dây tư vấn tâm lý của bệnh viện và tổ chức uy tín có thể tra trên trang chính thức của họ.
Câu hỏi thường gặp
Trước kỳ kinh dễ cáu có phải bệnh không?
Phần lớn không. Nhiều phụ nữ thấy dễ cáu, dễ tủi thân vài ngày trước kỳ vì nội tiết thay đổi. Chỉ khi thay đổi mạnh tới mức ảnh hưởng rõ công việc, các mối quan hệ mỗi tháng thì nên đi khám để bác sĩ đánh giá.
Vì sao đến tháng lại thấy tủi thân, muốn khóc?
Nội tiết thay đổi cùng với đau, mệt, ngủ kém làm ngưỡng chịu đựng thấp xuống, nên chuyện nhỏ cũng dễ chạm vào. Cảm xúc vẫn là thật, chỉ to hơn ngày thường. Nghỉ ngơi và được người thân thấu hiểu thường giúp.
Theo dõi chu kỳ bằng cách nào cho đơn giản?
Ghi ngày bắt đầu, kết thúc kỳ kinh và mỗi tối một từ cho tâm trạng, một từ cho cơ thể. Dùng sổ tay hay ghi chú trong điện thoại đều được. Sau hai ba tháng, nhịp riêng của bạn sẽ hiện ra.
Chồng nên làm gì khi vợ đến tháng hay cáu?
Tránh câu "đến tháng hả" vì nó gạt đi cảm xúc của vợ. Hỏi xem vợ cần gì, đỡ một việc cụ thể như nấu ăn, trông con, để vợ được nghỉ sớm. Nói chuyện lớn vào hôm khác khi cả hai bình tĩnh.
Con gái mới có kinh hay cáu gắt, cha mẹ nên làm gì?
Giải thích cho con biết cảm xúc thay đổi theo chu kỳ là bình thường, chỉ con cách ghi lại, chuẩn bị sẵn đồ dùng cá nhân. Không trêu chọc. Nếu con đau nhiều hay buồn bã kéo dài, đưa con đi khám.
Có nên tự uống thuốc giảm đau khi đến tháng không?
Đừng tự dùng theo lời truyền miệng. Hãy hỏi bác sĩ hoặc dược sĩ để được tư vấn đúng với sức khoẻ của bạn, nhất là khi đau nhiều hay đau tăng dần theo thời gian, vì đó có thể là dấu hiệu cần khám.