YeuDuoi.comYếu Đuối
Tự ti và so sánh

Hay tự trách mình sau mỗi chuyện nhỏ: phân biệt nhận trách nhiệm với tự dằn vặt

Chuyện gì không ổn cũng thấy là lỗi của mình? Cách phân biệt nhận trách nhiệm với tự dằn vặt, bài tập chia lại phần lỗi và việc nên làm khi sai lầm không sửa được.

Vietnamese mother sitting on the front steps of a small house in the evening, watching her two young children play with chalk in the yard, soft golden light, faces not visible

Nhận trách nhiệm là nhìn vào phần việc của mình rồi sửa; tự dằn vặt là ôm cả chuyện vào người rồi trừng phạt mình mãi, kể cả khi không sửa được gì thêm. Người hay tự trách thường thấy mọi chuyện không ổn xung quanh đều là lỗi của mình: con ốm, đồng nghiệp bực, buổi họp đi sai hướng, thậm chí trời mưa làm hỏng buổi đi chơi cũng thấy áy náy vì mình đã chọn ngày.

Phân biệt được hai thứ này không làm bạn vô trách nhiệm, cũng không bắt bạn phải đổ lỗi cho người khác. Ngược lại, nó giúp bạn dành sức cho phần mình thật sự sửa được. Bài dưới so sánh hai trạng thái bằng một bảng dễ đối chiếu, chỉ ra dấu hiệu tự trách quá mức, giới thiệu bài tập chia lại phần lỗi, và cách sống tiếp với sai lầm không thể sửa.

Nhận trách nhiệm và tự dằn vặt khác nhau ra sao

Hai trạng thái này nhìn từ ngoài khá giống nhau, đều bắt đầu bằng câu "lỗi của mình". Khác biệt nằm ở chỗ chúng dẫn bạn đi đâu sau đó.

Khía cạnhNhận trách nhiệmTự dằn vặt
Câu nói trong đầuMình đã làm sai chỗ nàyMình là người tồi
Phạm viPhần việc của mìnhToàn bộ sự việc, kể cả phần của người khác và hoàn cảnh
Hướng điTìm cách sửa hoặc làm khác lần sauNghĩ đi nghĩ lại, không ra hành động
Thời gianCó điểm kết thúc khi đã sửa hoặc xin lỗiKéo dài nhiều ngày, nhiều năm
Tác động lên người khácNgười kia thấy được tôn trọngNgười kia đôi khi phải quay sang an ủi bạn
Cảm giác sau đóNhẹ hơn, dù vẫn tiếcNặng hơn, sợ làm tiếp

Một cách tự kiểm nhanh: sau khi nghĩ về chuyện đó mười phút, bạn có biết mình sẽ làm gì tiếp theo không? Nếu có, bạn đang nhận trách nhiệm. Nếu chỉ thấy mình tệ hơn mà không có bước nào, bạn đang tự dằn vặt. Cả hai trạng thái có thể xen nhau trong cùng một ngày; mục tiêu là nhận ra mình đang ở bên nào để kéo về phía có hành động.

Dấu hiệu bạn đang tự trách quá mức

Không ai đếm được thế nào là "quá mức" bằng một con số. Nhưng nếu bạn nhận ra mình trong nhiều điều dưới đây, có lẽ bạn đang gánh phần lỗi nặng hơn phần của mình.

  • Bạn xin lỗi rất nhiều lần trong ngày, kể cả khi người khác va vào bạn.
  • Bạn nhớ rõ từng lỗi nhỏ từ nhiều năm trước, và vẫn đỏ mặt khi nghĩ lại.
  • Khi một người thân buồn, bạn nghĩ ngay mình đã làm gì sai, trước khi hỏi họ chuyện gì.
  • Bạn khó nhận lời cảm ơn hay lời khen, nhưng nhận lời trách thì ngay lập tức.
  • Bạn tự phạt mình bằng cách bỏ bữa, thức khuya làm bù, hay không cho mình nghỉ.
  • Bạn ngại nhờ giúp vì sợ làm phiền, rồi tự trách khi làm không kịp.
  • Bạn thấy có trách nhiệm cho cảm xúc của mọi người xung quanh.
  • Bạn khó nghỉ ngơi trọn vẹn vì luôn có cảm giác còn nợ ai đó một việc gì.

Những dấu hiệu này thường gặp ở người lớn lên trong gia đình hay căng thẳng, người làm con cả, người làm nghề chăm sóc, và nhiều người mẹ. Nó không nói rằng bạn yếu, mà cho thấy bạn đã quen gánh nhiều từ rất sớm.

Vì sao người tử tế lại hay tự trách nhất

Nghe có vẻ ngược đời, nhưng người hay tự trách thường là người quan tâm tới người khác nhiều nhất. Họ để ý cảm xúc của người xung quanh, muốn mọi chuyện suôn sẻ, và coi sự yên ổn của gia đình hay tập thể là việc của mình. Khi có gì trục trặc, họ tìm phần lỗi ở bản thân trước vì đó là phần họ có thể kiểm soát.

Có một lý do sâu hơn: nhận lỗi về mình đôi khi dễ chịu hơn là chấp nhận rằng có những chuyện không ai kiểm soát được. Nếu con ốm là do mình không cho con mặc ấm, thì lần sau mình sẽ cẩn thận và con sẽ không ốm nữa. Nghĩ vậy cho mình cảm giác nắm được tình hình. Còn nếu con ốm vì mùa này nhiều trẻ ốm, thì mình phải chấp nhận rằng có những điều mình không ngăn được, và điều đó đáng sợ hơn.

Hiểu được cơ chế này, bạn có thể tự hỏi mỗi khi thấy mình lại nhận hết lỗi: mình đang nhận lỗi vì đó là sự thật, hay vì mình sợ cảm giác không kiểm soát được? Câu trả lời thường giúp bạn buông bớt phần không thuộc về mình. Chấp nhận có những điều ngoài tầm tay không phải là buông xuôi, mà là để sức lực dành cho đúng chỗ cần.

Bài tập chia lại phần lỗi

Bài tập này dùng khi một chuyện cứ quay lại trong đầu và bạn tin rằng tất cả là do mình. Cần giấy bút và khoảng mười lăm phút.

  1. Viết ngắn gọn chuyện đã xảy ra, chỉ nêu sự việc, không viết cảm xúc.
  2. Liệt kê mọi yếu tố góp phần vào kết quả đó: những người khác liên quan, hoàn cảnh, thời gian, thông tin bạn có lúc đó, may rủi.
  3. Vẽ một vòng tròn và chia nó thành từng phần cho các yếu tố, phần to nhỏ theo mức ảnh hưởng. Phần của bạn để vẽ cuối cùng.
  4. Nhìn phần của bạn và hỏi: trong phần này, điều gì mình làm khác được nếu biết những gì mình biết bây giờ?
  5. Viết một việc cụ thể sẽ làm: xin lỗi ai đó, sửa một thói quen, hỏi thêm thông tin lần sau. Nếu không có gì làm được, viết "mình đã làm điều tốt nhất có thể với điều mình biết lúc đó".

Chị Thảo, mẹ hai con ở Hải Phòng, dằn vặt mấy tuần sau khi bé út ngã trầy đầu gối lúc chị quay vào bếp tắt nồi canh. Khi chia vòng tròn, chị thấy có phần của nền sân trơn sau cơn mưa, phần của độ tuổi bé đang tập chạy, phần của việc chị phải trông hai đứa cùng lúc. Phần của chị còn lại là lần sau lau khô sân trước khi cho con ra chơi. Chị vẫn thương con, nhưng thôi tự gọi mình là "mẹ tồi".

Khi sai lầm không còn sửa được

Xin lỗi một lần cho trọn. Nếu có người bị ảnh hưởng, một lời xin lỗi rõ ràng, không kèm biện minh, có giá trị hơn mười lần xin lỗi lí nhí. Sau lời xin lỗi, việc tha thứ là quyền của người kia, không phải việc bạn ép được.

Rút ra một điều cho lần sau. Một điều thôi, viết ra. Khi có bài học cụ thể, sai lầm cũ có chỗ để đặt xuống, không còn phải lơ lửng trong đầu. Đừng biến nó thành danh sách mười điều phải sửa, vì danh sách dài lại thành một cách tự phạt khác.

Làm một việc tử tế cho người khác. Có những lỗi với người đã đi xa hay mối quan hệ đã khép lại. Làm một việc tốt cho ai đó cần giúp, theo đúng tinh thần mình mong đã làm khi ấy, giúp nhiều người khép lại cảm giác day dứt.

Cho cảm giác tiếc một chỗ, không cho nó cả ngày. Tiếc là cảm xúc bình thường, không cần xoá. Nhưng nếu nó chiếm cả ngày, thử dành riêng mười phút buổi chiều để nghĩ về chuyện đó, ngoài giờ ấy thì nhẹ nhàng nhắc mình "để chiều nghĩ tiếp".

Những câu nói với mình sau khi lỡ sai

Ngay sau khi làm sai, đầu óc thường bật ra câu nặng nhất. Có sẵn vài câu khác trong túi giúp bạn không rơi thẳng vào vòng dằn vặt. Chọn câu nào hợp với bạn, viết vào ghi chú điện thoại để đọc lại khi cần:

  • "Mình đã sai ở chỗ này, và mình vẫn là người tử tế." — hai ý cùng đúng một lúc.
  • "Lúc đó mình chỉ biết chừng đó thông tin." — nhắc rằng bạn đang phán xét quá khứ bằng hiểu biết của hiện tại.
  • "Nếu bạn thân mình làm sai việc này, mình sẽ nói gì với họ?" — rồi nói đúng câu ấy với chính mình.
  • "Việc tiếp theo là gì?" — kéo sự chú ý từ quá khứ về một hành động nhỏ.
  • "Mình được phép buồn về chuyện này, nhưng không cần phạt mình." — tách cảm xúc khỏi sự trừng phạt.
  • "Một tháng nữa, chuyện này còn quan trọng như bây giờ không?" — giúp đặt lỗi nhỏ về đúng kích cỡ.

Đọc những câu này có thể thấy hơi gượng lúc đầu. Không sao. Bạn không cần tin ngay, chỉ cần dùng chúng đủ nhiều lần để có một con đường khác bên cạnh con đường quen thuộc là tự trách.

Khi nào cần tìm hỗ trợ chuyên môn

Cảm giác tội lỗi kéo dài nhiều tuần, khiến bạn không ngủ được, không ăn được, không làm được việc thường ngày, hay khiến bạn nghĩ mình không xứng đáng được sống tốt, là dấu hiệu nên tìm chuyên gia tâm lý. Đặc biệt nếu cảm giác ấy gắn với một chuyện lớn, như một tai nạn, một mối quan hệ đổ vỡ, hay một quyết định ảnh hưởng tới người thân, bạn không nên mang nó một mình quá lâu. Nếu đó là nỗi day dứt sau khi người thân qua đời, bạn có thể tìm thêm những bài viết chuyên về mất mát và đau buồn để có sự đồng hành phù hợp hơn.

Nếu có lúc nỗi tự trách khiến bạn nghĩ tới chuyện làm hại bản thân, hãy nói ngay với người bạn tin cậy, đến cơ sở y tế gần nhất hoặc gọi cấp cứu 115. Có những người được đào tạo để ngồi cùng bạn đúng những lúc như vậy, và sự giúp đỡ đó có tác dụng thật. Để tìm nơi tư vấn, bạn có thể hỏi phòng khám tâm lý của bệnh viện, hoặc đường dây tư vấn tâm lý của bệnh viện, tổ chức uy tín — tra thông tin trên trang chính thức của họ.

Câu hỏi thường gặp

Hay tự trách bản thân có phải là người có trách nhiệm không?

Không hẳn. Người có trách nhiệm nhìn vào phần việc của mình và sửa. Người tự trách quá mức thì ôm cả phần không thuộc về mình và tự trừng phạt, điều này thường làm họ kiệt sức chứ không làm tốt hơn.

Làm sao để thôi xin lỗi quá nhiều?

Thử thay một vài câu xin lỗi bằng câu cảm ơn, ví dụ thay "xin lỗi vì để chị chờ" bằng "cảm ơn chị đã chờ". Để ý những lần bạn xin lỗi khi không có lỗi gì, và tập im lặng một nhịp trước khi nói.

Tha thứ cho bản thân có phải là bỏ qua lỗi lầm không?

Không. Tha thứ cho bản thân là thừa nhận lỗi, làm điều có thể để sửa, rồi cho phép mình tiếp tục sống. Bỏ qua là giả vờ không có chuyện gì. Hai việc này khác nhau hoàn toàn.

Vì sao mình cứ nhớ mãi những lỗi nhỏ từ nhiều năm trước?

Não người thường giữ lâu những ký ức gắn với cảm giác xấu hổ, vì nó muốn tránh lặp lại. Khi ký ức ấy bật lên, thử nhắc mình rằng người trong ký ức là bạn của nhiều năm trước, biết ít hơn bạn bây giờ.

Người mẹ hay tự trách khi con ốm thì làm sao nhẹ lòng?

Trẻ nhỏ ốm là chuyện rất thường gặp, nhiều khi chẳng ai ngăn được. Hãy tập trung vào việc chăm con lúc này và hỏi bác sĩ cần làm gì. Nếu cảm giác tội lỗi kéo dài, kể với người thân hoặc chuyên gia để không gánh một mình.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138