YeuDuoi.comYếu Đuối
Hiểu cảm xúc của mình

Thiếu ngủ dễ cáu, dễ tủi thân: vì sao cảm xúc lên xuống theo giấc ngủ và cách giữ nền

Một đêm ngủ ít đủ làm ngày hôm sau dễ cáu, dễ khóc, dễ nghĩ tiêu cực. Hiểu vì sao, cách theo dõi giấc ngủ và tâm trạng, và sống ngày sau mất ngủ cho ít va chạm.

young Vietnamese mother sitting on the edge of a bed in early morning holding a sleeping baby against her shoulder, pale window light, seen from behind

Thiếu ngủ làm bạn dễ cáu, dễ tủi thân, dễ nghĩ mọi chuyện theo hướng xấu vì khi không ngủ đủ, khả năng tự điều chỉnh cảm xúc giảm xuống rõ rệt — ai cũng vậy, không riêng người "khó tính". Nhiều điều bạn tưởng là tính mình xấu đi, hoá ra là hậu quả của một tuần ngủ năm tiếng mỗi đêm.

Tin tốt là giấc ngủ là thứ chỉnh được, từng chút một. Bài này giải thích vì sao cảm xúc đi theo giấc ngủ, cách tự theo dõi trong hai tuần, cách sống qua một ngày sau đêm mất ngủ mà ít làm tổn thương người khác, và lúc nào chuyện ngủ cần đi khám.

Vì sao một đêm ngủ ít đủ làm ngày hôm sau dễ vỡ

Giấc ngủ giống như lúc cả cơ thể và đầu óc được dọn dẹp, sắp xếp lại. Nhiều nghiên cứu về giấc ngủ ghi nhận rằng khi thiếu ngủ, con người phản ứng mạnh hơn với những điều tiêu cực, trong khi khả năng dừng lại, cân nhắc trước khi phản ứng lại yếu đi. Kết quả bạn thấy được: một lời góp ý bình thường nghe như bị chê, một lần kẹt xe làm bạn muốn quát lên.

Thiếu ngủ còn làm bạn nhìn tương lai u ám hơn. Cùng một khoản nợ, cùng một bài kiểm tra sắp tới, đêm qua ngủ đủ thì thấy "cố gắng được", đêm qua thức trắng thì thấy "chắc không xong rồi". Sự việc không đổi, chỉ có lăng kính đã tối đi. Hệ quả là những cuộc cãi nhau trong gia đình hay nổ ra vào buổi tối muộn, khi cả nhà đều mệt, và thường hôm sau nghĩ lại ai cũng thấy chuyện không lớn như vậy.

Điều này giải thích vì sao lời khuyên cũ "để ngủ một giấc rồi tính" lại đúng đến vậy. Không phải giấc ngủ giải quyết vấn đề, mà nó trả lại cho bạn cái đầu đủ sáng để giải quyết.

Thiếu ngủ thay đổi cảm xúc thế nào

Những thay đổi hay gặp, để bạn nhận ra khi nó xảy ra với mình:

Dấu hiệuVí dụ trong ngàyĐiều nên nhớ lúc đó
Dễ cáu, ngưỡng chịu đựng thấpQuát con vì làm đổ cốc nướcMình đang thiếu ngủ, không phải con hư hơn mọi ngày
Dễ tủi thân, dễ khócRưng rưng vì chồng quên nhắn tinCảm xúc đang bị phóng to, đợi ngủ đủ rồi nói chuyện
Nghĩ tiêu cực, bi quan"Mình chẳng làm được gì ra hồn"Đây là lăng kính của cơn mệt, đừng tin hết
Khó tập trung, hay quênĐọc một email ba lần chưa hiểuLàm việc dễ trước, việc khó để khi tỉnh táo
Thèm đồ ngọt, đồ chiênĂn liền ba gói bánh buổi chiềuCơ thể đang đòi năng lượng nhanh, ăn bữa tử tế sẽ đỡ
Muốn rút khỏi mọi ngườiKhông muốn trả lời aiBáo ngắn với người thân để họ hiểu

Câu tự nhủ có ích nhất trong những ngày này: "Hôm nay mình thiếu ngủ, cảm xúc của mình đang to hơn thực tế." Câu này không xoá cảm xúc, nhưng giúp bạn không vội hành động theo nó.

Chuyện của những người ngủ không đủ vì người khác

Chị Thảo, ba mươi mốt tuổi ở Cần Thơ, có con tám tháng hay dậy đêm. Ba tháng liền chị chưa ngủ liền được quá ba tiếng. Chị thấy mình thay đổi: hay gắt với chồng, có hôm ngồi khóc khi đang phơi đồ, và bắt đầu nghĩ mình là người mẹ tệ. Khi chồng chị nhận trông con từ mười giờ tối tới hai giờ sáng hai đêm mỗi tuần, chị ngủ được trọn năm tiếng. Sau ba tuần, chị nói "như được trả lại chính mình".

Người chăm cha mẹ ốm, người làm ca đêm, học sinh ôn thi, người đi làm xa phải dậy sớm bắt xe đều rơi vào hoàn cảnh tương tự: thiếu ngủ không phải vì không biết ngủ, mà vì hoàn cảnh không cho phép. Với họ, lời khuyên "ngủ đủ tám tiếng" nghe như trêu ngươi.

Điều làm được trong hoàn cảnh này là xin một khoảng ngủ được bảo vệ: vài đêm mỗi tuần có người thay, một giấc ngủ trưa ngắn, một buổi sáng cuối tuần không ai gọi dậy. Nói rõ với người thân rằng đây là chuyện sức khoẻ, không phải đòi hỏi. Một người chăm sóc được ngủ thì chăm người khác tốt hơn, kiên nhẫn hơn.

Theo dõi giấc ngủ và tâm trạng trong hai tuần

Không cần thiết bị gì, một cuốn sổ nhỏ để cạnh giường là đủ. Mỗi sáng và mỗi tối ghi vài chữ:

  1. Sáng: tối qua đi ngủ lúc mấy giờ, dậy lúc mấy giờ, thức giấc giữa đêm mấy lần, dậy có thấy khoẻ không.
  2. Tối: hôm nay tâm trạng chủ yếu thế nào, chọn một từ: bình thường, dễ cáu, buồn, lo, vui.
  3. Ghi thêm: có uống cà phê sau hai giờ chiều không, có dùng điện thoại trên giường không, có tập thể dục không.
  4. Cuối tuần thứ nhất: nhìn lại, so những ngày ngủ dưới sáu tiếng với những ngày ngủ đủ. Tâm trạng khác nhau thế nào.
  5. Tuần thứ hai: chọn một thay đổi nhỏ nhất, như đi ngủ sớm hơn ba mươi phút, và theo dõi tiếp.

Phần lớn người làm bài tập này thấy rõ mối liên hệ ngay trong tuần đầu. Nhìn thấy trên giấy giúp bạn bớt tự trách và có lý do cụ thể để nói với gia đình rằng mình cần được ngủ.

Sống qua một ngày sau đêm mất ngủ

Có những đêm không tránh được. Ngày hôm sau, mục tiêu là đi qua cho ít va chạm, không phải làm được nhiều nhất:

  • Báo trước với người thân: "Đêm qua anh ngủ có hai tiếng, nếu anh có cáu thì em nhắc anh nhé." Một câu báo trước tránh được nhiều cuộc cãi.
  • Hoãn những cuộc nói chuyện khó: chuyện tiền bạc, chuyện con cái, góp ý đồng nghiệp đều để sang hôm khác.
  • Ra ngoài trời buổi sáng mười lăm phút: ánh sáng tự nhiên giúp bạn tỉnh hơn và giữ nhịp ngủ cho đêm sau.
  • Ăn đúng bữa, uống đủ nước: đói cộng thiếu ngủ là công thức nhanh nhất để nổi cáu.
  • Ngủ trưa ngắn nếu được: khoảng hai mươi đến ba mươi phút, không quá dài để khỏi khó ngủ tối.
  • Không ra quyết định lớn: đừng nghỉ việc, chia tay hay chi tiền lớn trong ngày này.

Nếu lỡ cáu với ai, xin lỗi ngắn khi đã tỉnh táo hơn: "Hôm qua mình thiếu ngủ nên nói nặng, mình xin lỗi." Nhận lỗi đơn giản vậy giữ được mối quan hệ.

Giữ nền giấc ngủ cho ổn hơn mà không cần hoàn hảo

Giữ giờ dậy cố định. Giờ dậy đều đặn, kể cả cuối tuần, giúp cơ thể có nhịp hơn là cố đi ngủ sớm khi chưa buồn ngủ.

Đón ánh sáng buổi sáng, giảm ánh sáng buổi tối. Ra ban công hoặc đi bộ ngắn buổi sáng; tối thì để đèn dịu, đặt điện thoại xa giường.

Cà phê, trà đặc chỉ uống trước đầu giờ chiều. Chất kích thích ở lại trong người lâu hơn ta tưởng. Rượu bia làm dễ thiếp đi nhưng giấc ngủ chập chờn hơn về sau.

Giường để ngủ. Làm việc, xem phim, lướt mạng trên giường khiến đầu óc gắn giường với tỉnh táo. Nằm hai mươi phút không ngủ được thì dậy làm việc nhẹ dưới đèn dịu, buồn ngủ rồi quay lại.

Không bù ngủ quá nhiều ngày nghỉ. Ngủ tới trưa Chủ nhật làm tối Chủ nhật khó ngủ và sáng thứ Hai càng mệt. Ngủ thêm một tiếng là vừa.

Thay đổi từng chút một. Không cần làm cả năm điều trên cùng lúc. Chọn một điều dễ nhất, giữ hai tuần, thấy quen rồi mới thêm điều thứ hai. Thay đổi nhỏ mà giữ được lâu có ích hơn thay đổi lớn bỏ dở sau ba ngày.

Những chỗ hay sai khi cố ngủ cho đủ

Muốn ngủ tốt hơn, nhiều người lại làm những việc khiến mình khó ngủ hơn. Vài lỗi phổ biến và vì sao:

  • Cố ép mình ngủ. Nằm nhìn đồng hồ, tự nhủ "phải ngủ ngay, mai còn đi làm" chỉ làm đầu óc căng thêm. Giấc ngủ đến khi bạn thả lỏng, không đến khi bạn ra lệnh.
  • "Chỉ xem điện thoại năm phút." Năm phút thường thành một tiếng, và nội dung trên mạng hay kéo cảm xúc lên cao đúng lúc cần dịu xuống.
  • Làm việc tới sát giờ ngủ. Đầu óc cần một khoảng chuyển tiếp. Nửa tiếng làm việc nhẹ như tắm nước ấm, soạn đồ cho ngày mai, đọc vài trang sách giấy giúp chuyển chế độ.
  • Ăn quá no hoặc quá đói trước khi ngủ. Cả hai đều làm khó ngủ. Bữa tối cách giờ ngủ vài tiếng, nếu đói thì ăn nhẹ.
  • Tự trách vì ngủ kém. Nỗi lo "lại mất ngủ nữa rồi" có thể thành nguyên nhân mất ngủ. Coi một đêm ngủ kém là chuyện có thể xảy ra, không phải thất bại.

Nếu những đêm khó ngủ của bạn chủ yếu vì đầu óc cứ nghĩ mãi về tiền, về con, về tương lai, cách đỡ sẽ khác: viết những lo nghĩ ra giấy trước giờ ngủ, hẹn với mình "mai giờ này mình sẽ nghĩ tiếp", để đầu óc được đặt chúng xuống.

Khi nào cần tìm hỗ trợ chuyên môn

Hãy đi khám khi khó ngủ hoặc ngủ không sâu kéo dài nhiều tuần dù đã chỉnh thói quen; khi người ngủ cạnh thấy bạn ngáy rất to, có lúc như ngưng thở; khi ban ngày buồn ngủ tới mức gật gù lúc đang làm việc hay lái xe; hoặc khi tâm trạng nặng nề, lo lắng kéo dài đi kèm chuyện ngủ. Đừng tự xử lý bằng bất kỳ loại thuốc nào; bác sĩ sẽ khám để tìm nguyên nhân, vì mất ngủ có thể liên quan tới nhiều vấn đề sức khoẻ khác nhau.

Nếu những đêm không ngủ được đi kèm ý nghĩ làm hại bản thân, hãy nói ngay với người bạn tin, đến cơ sở y tế gần nhất hoặc gọi cấp cứu 115. Bạn cũng có thể tìm đường dây tư vấn tâm lý của bệnh viện hoặc tổ chức uy tín, tra số trên trang chính thức của họ. Giúp đỡ có thật và có hiệu quả.

Câu hỏi thường gặp

Thiếu ngủ một đêm có làm thay đổi tâm trạng không?

Có. Chỉ một đêm ngủ ít đã đủ làm nhiều người dễ cáu, dễ xúc động và nhìn mọi việc bi quan hơn vào hôm sau. Thường sau một hai đêm ngủ bù vừa phải, tâm trạng sẽ trở lại như cũ.

Ngủ bù cuối tuần có đủ bù cho cả tuần thiếu ngủ không?

Ngủ thêm một chút giúp đỡ mệt, nhưng ngủ quá nhiều vào cuối tuần dễ làm lệch nhịp ngủ, khiến tối Chủ nhật khó ngủ. Cách bền hơn là giữ giờ dậy đều và tăng dần thời gian ngủ các đêm trong tuần.

Vì sao mẹ có con nhỏ hay cáu gắt?

Một phần lớn là do thiếu ngủ kéo dài, cộng thêm việc nhà và áp lực chăm con. Đó không phải lỗi tính cách. Được người thân thay phiên trông con để ngủ trọn vài đêm mỗi tuần thường giúp rõ rệt.

Uống rượu cho dễ ngủ có được không?

Rượu bia có thể làm dễ thiếp đi nhưng khiến giấc ngủ nửa sau chập chờn, hay tỉnh giấc, sáng dậy vẫn mệt. Dùng rượu để ngủ lâu ngày còn kéo theo nhiều vấn đề khác, nên tránh.

Mất ngủ bao lâu thì nên đi khám?

Nếu khó ngủ kéo dài nhiều tuần dù đã chỉnh thói quen, hoặc ảnh hưởng rõ tới công việc, tâm trạng, an toàn khi lái xe, bạn nên đi khám. Bác sĩ sẽ tìm nguyên nhân thay vì bạn tự đoán.

Ngủ trưa có làm tối khó ngủ không?

Ngủ trưa ngắn khoảng hai mươi đến ba mươi phút thường giúp tỉnh táo mà ít ảnh hưởng giấc tối. Ngủ trưa quá dài hoặc quá muộn trong chiều mới dễ làm khó ngủ ban đêm.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138