Khi con thi trượt, điều con cần nhất từ cha mẹ trong những ngày đầu không phải lời khuyên hay kế hoạch, mà là cảm giác mình vẫn được thương, vẫn thuộc về gia đình. Câu nói tốt nhất thường rất ngắn: "Bố mẹ biết con buồn. Bố mẹ ở đây."
Cái khó là chính cha mẹ cũng đang hụt hẫng, nên dễ buột miệng những câu tưởng là động viên mà con nghe thành trách móc. Phần dưới gồm bảng câu nên tránh kèm câu thay thế, cách cha mẹ tự xử lý thất vọng của mình, việc nên làm trong tuần đầu, lúc nào bàn chuyện tiếp theo và những dấu hiệu cần tìm người có chuyên môn. Bài dùng được cho cả kỳ thi vào lớp 10 lẫn thi đại học.
Điều con cần nhất trong những giờ đầu
Chị Hạnh ở Hải Phòng kể lại lúc con gái tra điểm thi vào lớp 10: con không khóc, chỉ đóng cửa phòng. Chị đứng ngoài cửa, trong đầu có cả chục câu muốn nói, từ "sao đề dễ thế mà" đến "trường tư cũng được". Rồi chị chỉ gõ cửa, nói: "Mẹ để cơm trên bàn, lúc nào con muốn ra thì ra." Tối đó con ra ăn, ngồi cạnh mẹ, không ai nhắc chuyện điểm. Hôm sau con tự kể.
Ở những giờ đầu, đầu óc của con chưa đủ yên để nghe phân tích. Con cần ba thứ: được ở một mình một lúc nếu muốn, biết rằng cha mẹ không bỏ rơi mình, và không bị ép nói khi chưa sẵn sàng. Một bữa cơm bình thường, một cái vỗ vai, một câu "bố mẹ ở đây" làm được nhiều hơn một bài diễn thuyết.
Cha mẹ cũng không cần giả vờ là mọi chuyện ổn. Con biết cha mẹ mong mình đỗ. Nói thật mà nhẹ, kiểu "bố cũng tiếc, nhưng bố lo cho con hơn là lo cho điểm", giúp con thấy được tin tưởng hơn là một nụ cười gượng.
Câu nên tránh và câu có thể thay
Phần lớn những câu làm con tổn thương đều xuất phát từ lòng thương hoặc nỗi lo. Bảng này không để trách cha mẹ, mà để có sẵn câu khác khi cảm xúc dâng lên.
| Câu dễ buột miệng | Con có thể nghe thành | Có thể thay bằng |
|---|---|---|
| "Bố mẹ đã bảo rồi mà không nghe." | Con thất bại vì con hư, bố mẹ đúng. | "Chuyện đã qua rồi, giờ nhà mình tính cùng nhau." |
| "Con nhà bác Tư đỗ cả ba nguyện vọng." | Con kém hơn người khác, bố mẹ xấu hổ vì con. | "Mỗi đứa một sức, bố mẹ chỉ lo cho con thôi." |
| "Có gì đâu mà buồn, năm sau thi lại." | Nỗi buồn của con không đáng kể. | "Con buồn là phải. Bố mẹ cũng tiếc." |
| "Tiền học thêm cả năm đổ sông đổ biển." | Con là gánh nặng, con làm khổ cả nhà. | "Những gì con học vẫn còn đó, không mất đi đâu." |
| "Thôi cố lên, đừng nghĩ nữa." | Phải vui ngay, không được buồn. | "Con muốn nói chuyện hay muốn yên một lúc?" |
Nếu lỡ nói một câu bên trái, cứ quay lại xin lỗi con: "Lúc nãy mẹ nói vì mẹ rối quá, mẹ xin lỗi." Lời xin lỗi của cha mẹ dạy con nhiều điều hơn một câu nói hoàn hảo.
Khi chính cha mẹ cũng thất vọng
Thất vọng là cảm xúc thật của cha mẹ, không cần chối bỏ. Cha mẹ đã đầu tư thời gian, tiền bạc, kỳ vọng. Nhưng nỗi thất vọng đó cần một chỗ để xả không phải là con. Hãy nói với vợ hoặc chồng, với một người bạn, viết ra giấy, đi bộ một vòng trước khi nói chuyện với con.
Một câu hỏi giúp cha mẹ lùi lại một bước: "Mình đang buồn cho con, hay đang buồn cho mình?" Nhiều khi phần đau nhất là sợ hàng xóm hỏi, sợ mất mặt với họ hàng. Phần đó có thật, nhưng là chuyện của người lớn, con không nên phải gánh thay.
Cũng có cha mẹ thấy có lỗi: giá mình cho con học thêm sớm hơn, giá mình đừng ép con chọn trường ấy. Cảm giác này dễ biến thành đổ lỗi qua lại giữa vợ chồng. Lúc này chưa phải lúc mổ xẻ ai sai. Nếu sau này cần rút kinh nghiệm, hãy làm khi cả nhà đã bình tĩnh và nhìn về phía trước: lần tới mình hỗ trợ con khác đi thế nào, chứ không phải lần này lỗi tại ai.
Vợ chồng cũng nên thống nhất với nhau trước khi nói chuyện với con. Một người trách, một người bênh khiến con thấy mình là nguyên nhân gây căng thẳng trong nhà. Không cần đồng ý mọi điều, chỉ cần đồng ý ba điều: không so sánh con với ai, không nhắc chuyện tiền học thêm, không bàn quyết định lớn trong vài ngày đầu.
Làm gì trong tuần đầu
Lịch dưới đây chỉ là gợi ý, nhịp của mỗi con khác nhau. Quan sát con và điều chỉnh.
- Ngày đầu: giữ nếp sinh hoạt bình thường, nấu món con thích, không hỏi han dồn dập, không đăng hay bàn chuyện điểm với người ngoài.
- Ngày thứ hai, thứ ba: rủ con làm một việc nhẹ cùng nhau như đi chợ, tưới cây, chạy xe ra ngoài. Hoạt động chung dễ mở lời hơn ngồi đối mặt.
- Khi con tự kể: nghe hết, gật đầu, hỏi "rồi sao nữa", chưa vội nhận xét đúng sai trong cách con làm bài.
- Giữa tuần: nói với họ hàng thân thiết một câu chung để họ không hỏi con nữa, ví dụ "cháu chưa đỗ, nhà đang tính, mọi người đừng hỏi cháu nhé".
- Cuối tuần: nếu con đã ổn hơn, hỏi con có muốn bắt đầu tìm hiểu hướng tiếp theo không, và để con chọn thời điểm.
Có con cần cả tuần mới mở lời, có con chỉ cần một tối. Không có nhịp nào là sai.
Bàn chuyện tiếp theo khi nào và bàn thế nào
Chờ con dịu lại. Dấu hiệu là con ăn ngủ gần như cũ, bắt đầu nói chuyện khác, có khi tự nhắc tới chuyện thi. Lúc đó con mới đủ sức nghĩ về các lựa chọn.
Hỏi trước, gợi ý sau. Bắt đầu bằng "con đang nghĩ gì về năm tới?" thay vì "bố đã tìm cho con trường này". Con được nói trước thì dễ nhận góp ý sau.
Đặt các lựa chọn cạnh nhau. Trường tư, trường nghề, học bổ túc, thi lại, ngành gần. Viết ra giấy từng hướng, cùng ghi điều được và điều mất. Thông tin tuyển sinh thì xem ở trang chính thức của trường và cơ quan giáo dục địa phương.
Nói rõ giới hạn của gia đình. Nếu khả năng tài chính có hạn, nói thật nhưng không đổ lỗi: "Nhà mình lo được tới mức này, mình chọn trong phạm vi đó." Con lớn đủ để hiểu và cảm thấy được tôn trọng.
Để con giữ quyền quyết định phần lớn. Con là người sẽ đi học mỗi ngày. Lựa chọn con tự chọn, con sẽ có trách nhiệm với nó hơn.
Anh chị em và họ hàng trong nhà
Thi trượt không chỉ là chuyện giữa con và cha mẹ. Em nhỏ trong nhà có thể vô tình hỏi "sao anh không đỗ", anh chị lớn có thể buông một câu đùa. Ông bà thương cháu nhưng quen nói kiểu "ngày xưa ông còn khổ hơn". Những câu đó không ác ý, nhưng đến đúng lúc con đang đau thì vẫn rát.
Cha mẹ có thể chủ động dặn trước cả nhà, nói ngắn: "Bé Na đang buồn chuyện thi, mọi người cứ đối xử với con bình thường, đừng hỏi điểm, đừng so với ai." Với em nhỏ, giải thích đơn giản rằng chị đang buồn, em có thể rủ chị chơi cùng chứ đừng hỏi chuyện thi.
Với ông bà, cha mẹ có thể nhờ theo cách ông bà quen: "Bà cứ nấu cho cháu bát canh, ngồi với cháu một lúc là cháu vui rồi." Người lớn tuổi thường thương bằng việc làm hơn bằng lời, giao cho họ một việc cụ thể vừa đỡ cho con vừa giúp ông bà bớt lo.
Ngược lại, anh chị em ruột đôi khi lại là người con muốn tâm sự hơn cả cha mẹ, vì gần tuổi và ít áp lực hơn. Nếu thấy con hay nhắn tin cho anh trai đang đi làm xa, cha mẹ đừng chạnh lòng. Có thể nhờ người anh ấy gọi về hỏi han, kể lại lần mình cũng từng trượt một kỳ thi. Một câu chuyện thật từ người con nể sẽ có sức nặng hơn nhiều lời khuyên.
Dấu hiệu cần để ý ở con và khi nào cần tìm hỗ trợ chuyên môn
Buồn, ít nói, khóc vài ngày là phản ứng thường gặp. Cha mẹ nên tìm đến chuyên gia tâm lý, bác sĩ khi thấy những dấu hiệu kéo dài khoảng hai tuần trở lên hoặc ngày càng rõ:
- Con bỏ ăn hoặc ăn rất ít, ngủ không được hoặc ngủ li bì cả ngày.
- Con không còn hứng thú với những việc trước đây rất thích, cắt liên lạc với bạn bè.
- Con hay nói những câu như "con vô dụng", "không có con thì nhà đỡ khổ".
- Con cho đi đồ đạc quý, viết những lời như lời từ biệt, hoặc bỗng bình thản lạ thường sau thời gian rất buồn.
- Con tự làm đau mình, hoặc có vết thương không giải thích được.
Với ba dấu hiệu cuối, đừng chờ hai tuần. Hãy hỏi thẳng con một cách bình tĩnh xem con có nghĩ tới chuyện làm hại bản thân không; hỏi như vậy không làm con nảy ra ý nghĩ đó, mà cho con một lối để nói ra. Ở bên con, đưa con đến cơ sở y tế gần nhất hoặc gọi cấp cứu 115 khi có nguy hiểm trước mắt. Giúp đỡ chuyên môn có thật và có hiệu quả.
Phòng tư vấn tâm lý học đường, khoa tâm lý của bệnh viện là những nơi có thể bắt đầu. Đường dây tư vấn tâm lý của bệnh viện, tổ chức uy tín thì tra trên trang chính thức của họ. Nếu con bị bạo lực hay bị đe doạ liên quan đến chuyện thi cử, có thể gọi Tổng đài quốc gia bảo vệ trẻ em 111.
Câu hỏi thường gặp
Có nên để con ở một mình sau khi biết tin thi trượt không?
Có thể cho con khoảng riêng vài giờ nếu con muốn, nhưng không bỏ mặc. Gõ cửa nhẹ, mang cơm, nói một câu như "bố mẹ ở ngoài này". Con cần biết mình được ở một mình mà không bị bỏ rơi.
Có nên thưởng hay mua quà an ủi khi con thi trượt?
Một món con thích hay một chuyến đi chơi nhỏ có thể giúp con thấy được thương. Điều cần tránh là dùng quà để lấp chuyện, kiểu mua cho xong rồi không nói gì. Sự có mặt và lắng nghe vẫn quan trọng hơn món quà.
Nếu lỡ nói nặng lời với con thì phải làm sao?
Quay lại xin lỗi con càng sớm càng tốt, nói rõ là mình nói vì đang rối chứ không phải vì nghĩ con kém. Lời xin lỗi của cha mẹ giúp con hiểu rằng ai cũng có lúc sai và vẫn có thể sửa.
Có nên kể với họ hàng chuyện con thi trượt không?
Nên hỏi ý con trước. Với họ hàng thân, cha mẹ nên nói một câu chung và nhờ họ đừng hỏi con thêm. Tránh bàn chuyện điểm của con trong những buổi tụ họp đông người khi con còn đang buồn.
Bao lâu sau thì nên bàn chuyện chọn trường khác hay thi lại?
Không có mốc chung, nhưng thường là khi con đã ăn ngủ gần như cũ và tự nhắc tới chuyện năm tới. Nếu có hạn chót nộp hồ sơ gấp, hãy nói thật với con về thời hạn và cùng con xem nhanh, nhẹ nhàng.
Khi nào nên đưa con đi gặp chuyên gia tâm lý?
Khi nỗi buồn kéo dài khoảng hai tuần trở lên kèm bỏ ăn, mất ngủ, rút lui khỏi mọi người, hoặc ngay lập tức nếu con nói tới chuyện không muốn sống hay tự làm đau mình. Gặp chuyên gia không có nghĩa là con có vấn đề nặng, mà là có thêm người giúp.