Khi đang buồn bã, mệt mỏi, việc tự chăm sóc nên bắt đầu từ bốn thứ rất cơ bản: ngủ dậy vào một giờ tương đối cố định, ăn đủ bữa dù ăn ít, uống nước, và giữ vệ sinh cá nhân ở mức tối thiểu. Đây không phải lời khuyên cho có. Lúc lòng nặng, đầu óc gần như không nghe lý lẽ, nhưng cơ thể vẫn nghe những việc lặp lại đều đặn. Giữ được phần nền ấy thì những ngày tệ đỡ tệ hơn một chút, và bạn có chỗ để đứng mà đi tiếp.
Bài này không hứa bạn sẽ hết buồn. Nó chỉ giúp bạn chọn việc đầu tiên khi cái gì cũng thấy nặng, biết mức “đủ” của từng việc trong ngày tệ, tránh vài chỗ hay làm sai, và nhận ra lúc nào nên nhờ đến người có chuyên môn thay vì cố một mình.
Vì sao lúc yếu lòng nên bắt đầu từ cơ thể chứ không từ suy nghĩ
Khi buồn kéo dài vài ngày, nhiều người cố “nghĩ cho thông” trước: đọc thêm, tự phân tích, tự nhủ phải mạnh mẽ lên. Cách này thường làm mệt hơn, vì chính cái đầu đang mệt được giao thêm việc. Trong khi đó, những thứ như thiếu ngủ, bỏ bữa, ngồi một chỗ cả ngày lại âm thầm làm tâm trạng tụt thêm. Hai chiều đẩy nhau xuống.
Bắt đầu từ cơ thể dễ hơn vì việc nhỏ, rõ ràng, làm được mà không cần hứng. Rửa mặt không đòi bạn phải vui. Ăn một bát cháo không đòi bạn phải hiểu vì sao mình buồn. Mỗi việc như vậy là một lần bạn đối xử tử tế với chính mình, dù chỉ trong vài phút.
Cũng cần nói rõ: chăm sóc cơ thể không chữa được nỗi buồn có nguyên nhân thật, như mâu thuẫn trong gia đình hay áp lực công việc. Nó chỉ giữ cho bạn đủ sức để đối diện những chuyện ấy. Người ngủ được bốn tiếng và bỏ hai bữa sẽ thấy mọi vấn đề to gấp đôi so với thực tế. Vì thế phần nền đi trước, phần giải quyết đi sau.
Hãy tự hỏi một câu ngắn mỗi sáng: “Hôm nay cơ thể mình cần gì trước nhất?” Câu trả lời thường rất đời thường, như được tắm nước ấm, được ăn gì đó nóng, được ra ngoài năm phút. Nghe theo câu trả lời ấy là đủ cho bước đầu.
Nếu sáng nào cũng không nghĩ ra câu trả lời, cứ lấy bốn việc nền ở mục dưới làm mặc định. Không cần sáng tạo khi đang mệt; đi theo một khuôn có sẵn đỡ tốn sức hơn nhiều so với mỗi ngày tự nghĩ lại từ đầu.
Bốn việc nền và mức tối thiểu trong ngày tệ
Ngày bình thường bạn có thể làm nhiều hơn. Bảng dưới chỉ ghi mức tối thiểu cho những ngày nặng nề nhất, cùng dấu hiệu cho thấy phần nền đó đang trượt dần mà mình chưa để ý.
| Việc nền | Mức tối thiểu khi đang mệt | Dấu hiệu đang trượt |
|---|---|---|
| Giờ thức dậy | Dậy trong khoảng một tiếng quanh giờ quen thuộc, kể cả cuối tuần | Ngủ đến trưa nhiều ngày liền, chiều tối mới thấy tỉnh |
| Bữa ăn | Ít nhất hai bữa có cơm, cháo, bún hoặc bánh mì, ăn ít cũng được | Chỉ uống cà phê, ăn vặt thay bữa hoặc quên ăn đến tối |
| Nước uống | Một chai nước đặt sẵn cạnh chỗ ngồi, uống hết trong ngày | Môi khô, đau đầu nhẹ, chỉ uống khi thật khát |
| Vệ sinh cá nhân | Đánh răng, rửa mặt, thay bộ đồ khác bộ ngủ | Mặc một bộ đồ vài ngày, ngại tắm vì thấy mất sức |
Đừng cố đạt cả bốn ô ngay hôm nay. Chọn ô đang trượt nhiều nhất và đưa nó về mức tối thiểu trước. Khi ô đó giữ được ba bốn ngày, mới tính thêm ô khác. Làm đồng loạt thường bỏ cả loạt.
Cách tự kiểm đơn giản: tối trước khi ngủ, nhìn lại bốn dòng và đánh dấu trong đầu dòng nào hôm nay đạt mức tối thiểu. Không chấm điểm, không so với ai, chỉ để biết mai nên để ý chỗ nào.
Câu chuyện của Ngân: ba tuần đầu sau khi chuyển ra Đà Nẵng
Ngân, hai mươi sáu tuổi, chuyển từ Hà Nội ra Đà Nẵng làm việc cho một công ty du lịch (ví dụ giả định). Tuần đầu bận rộn nên không thấy gì. Sang tuần thứ hai, tối về phòng trọ Ngân nằm lướt điện thoại tới hai giờ sáng, sáng dậy muộn, bỏ bữa sáng, trưa ăn qua loa ở bàn làm việc. Đến tuần thứ ba, Ngân thấy mình hay cáu, khóc lúc nào không biết, và không muốn gọi về cho mẹ vì sợ mẹ lo.
Ngân không bắt đầu bằng việc lên kế hoạch thay đổi cuộc sống. Ngân chỉ chọn một việc: đặt báo thức sáu giờ rưỡi, dậy rồi mở cửa sổ, rửa mặt, xuống tiệm đầu hẻm ăn một tô bún. Việc này mất chừng hai mươi phút. Những hôm vẫn thấy tệ, Ngân vẫn làm, chỉ là làm chậm hơn.
Sau khoảng mười ngày, Ngân để ý thấy tối mình buồn ngủ sớm hơn, nên tự nhiên bớt lướt điện thoại. Có bữa sáng, buổi trưa cũng đỡ cáu. Nỗi nhớ nhà vẫn còn, nhưng nó không còn kéo cả ngày xuống theo. Lúc ấy Ngân mới có sức để làm thêm việc thứ hai là gọi cho một người bạn cũ cùng ở thành phố.
Điều đáng học ở đây không phải là bún hay giờ dậy cụ thể, mà là cách chọn: một việc, nhỏ, gắn vào giờ cố định, làm được cả trong ngày tệ nhất.
Cách chọn việc đầu tiên cho riêng mình
Mỗi người trượt ở một chỗ khác nhau. Năm bước dưới giúp bạn tìm ra việc nhỏ nên làm trước, thay vì chép nguyên thói quen của người khác.
- Nhìn lại ba ngày vừa qua. Không cần ghi chép cầu kỳ, chỉ nhớ xem mình ngủ dậy lúc nào, ăn mấy bữa, có ra khỏi nhà không, có tắm không.
- Khoanh chỗ trượt nhiều nhất. Đó thường là thứ mà nếu ai hỏi tới, bạn hơi ngại trả lời thật.
- Thu nhỏ việc đến mức thấy dễ. Không phải “ăn uống điều độ” mà là “ăn bữa sáng trước tám giờ”. Không phải “tập thể dục” mà là “đi ra đầu ngõ rồi về”.
- Gắn vào một việc đã có sẵn. Sau khi đánh răng thì uống một cốc nước; sau khi tắt máy tính thì thay đồ ngủ. Việc mới bám vào việc cũ sẽ dễ nhớ hơn.
- Làm thử bảy ngày rồi mới đánh giá. Có hôm bỏ cũng không sao, hôm sau làm tiếp. Sau bảy ngày, tự hỏi: việc này có làm ngày mình nhẹ đi chút nào không?
Nếu sau bảy ngày việc đó vẫn thấy quá sức, nghĩa là nó chưa đủ nhỏ. Thu nhỏ thêm một nấc nữa, không phải bỏ hẳn.
Những chỗ hay làm sai khi mới bắt đầu
Đặt mục tiêu theo ngày tốt nhất. Lúc vừa có chút năng lượng, nhiều người lên lịch dậy năm giờ, chạy bộ, nấu ăn, đọc sách. Ngày tệ đến, không làm nổi, rồi tự trách. Mục tiêu nên đặt theo ngày tệ nhất, ngày tốt thì làm thêm tuỳ ý.
Coi việc nhỏ là vô nghĩa. Rửa mặt, ăn bát cháo nghe quá tầm thường nên bị gạt đi. Nhưng chính những việc ấy giữ nhịp cho cơ thể. Thấy nó nhỏ là đúng, vì nhỏ thì mới làm được lúc mệt.
Đợi có hứng mới làm. Khi đang yếu lòng, cảm giác muốn làm gần như không tới. Làm trước, cảm giác thường theo sau một chút, chứ hiếm khi ngược lại.
Đo bằng tâm trạng trong ngày. Có hôm làm đủ hết mà vẫn buồn, và điều đó không có nghĩa là vô ích. Nên nhìn theo tuần: tuần này so với tuần trước, số ngày quá tệ có bớt đi không.
Giấu hết với người xung quanh. Tự chăm sóc không có nghĩa là tự xoay xở một mình. Một người bạn biết bạn đang cố giữ giờ ăn có thể rủ bạn ăn trưa, và việc đó dễ hơn rất nhiều so với tự nhắc mình.
Những thứ chưa cần làm lúc này
Lúc đang mệt, bớt đi cũng là một cách chăm sóc. Những việc dưới đây có thể để sang một bên mà không ai trách bạn, kể cả chính bạn.
- Chưa cần tìm ra ngay nguyên nhân vì sao mình buồn. Có lúc hiểu ra sau, có lúc nguyên nhân là nhiều thứ cộng lại.
- Chưa cần thay đổi lớn như bỏ việc, chuyển nhà, chấm dứt một mối quan hệ chỉ vì đang thấy tệ. Quyết định lớn nên đợi lúc đầu óc đủ tỉnh, hoặc bàn với người tin cậy.
- Chưa cần đọc thêm nhiều bài về tâm lý trong một đêm. Đọc nhiều quá dễ khiến bạn tự dán nhãn cho mình.
- Chưa cần tỏ ra vui trước mọi người. Chỉ cần nói ngắn gọn với đồng nghiệp rằng dạo này mình hơi mệt, không phải giải thích thêm.
- Chưa cần mua sắm dụng cụ, khoá học hay sản phẩm để “bắt đầu chăm sóc bản thân”. Những gì cần cho bước đầu đều đã có trong nhà.
Danh sách này không phải để bạn buông xuôi, mà để bạn dành phần sức ít ỏi cho đúng chỗ.
Khi nào cần tìm hỗ trợ chuyên môn
Tự chăm sóc giúp được nhiều, nhưng có những lúc nó không đủ, và đó không phải lỗi của bạn. Nên tìm đến bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý khi tâm trạng nặng nề kéo dài liên tục khoảng hai tuần trở lên mà không nhẹ đi; khi bạn không còn làm nổi những việc thường ngày như đi làm, đi học, chăm con; khi giấc ngủ hay việc ăn uống thay đổi rõ rệt; hoặc khi những người thân thiết nói rằng họ lo cho bạn.
Có thể bắt đầu từ bác sĩ ở cơ sở y tế quen thuộc, khoa tâm lý của bệnh viện, hoặc đường dây tư vấn tâm lý của bệnh viện, tổ chức uy tín (tra số trên trang chính thức của họ). Việc đi khám không có nghĩa là bạn có bệnh nặng, chỉ là có thêm một người hiểu nghề cùng nhìn vào chuyện của bạn.
Nếu bạn có ý nghĩ làm hại bản thân, dù chỉ thoáng qua, hãy nói ngay với một người bạn tin cậy, đến cơ sở y tế gần nhất hoặc gọi cấp cứu 115. Những ý nghĩ như vậy có thể được giúp đỡ, và nhiều người đã đi qua được nhờ chịu nói ra sớm.
Câu hỏi thường gặp
Tự chăm sóc bản thân có giúp hết buồn không?
Không hẳn. Tự chăm sóc giữ cho cơ thể và nhịp sống không trượt thêm, nhờ đó những ngày tệ bớt nặng và bạn có sức đối diện chuyện đang xảy ra. Nỗi buồn có nguyên nhân thật thì vẫn cần thời gian, sự chia sẻ và có khi cần người có chuyên môn.
Nên làm việc gì trước khi cái gì cũng thấy nặng?
Chọn chỗ đang trượt nhiều nhất trong bốn việc nền là giờ thức dậy, bữa ăn, nước uống và vệ sinh cá nhân. Thu nhỏ việc đó đến mức làm được cả trong ngày tệ nhất, gắn nó vào một việc đã có sẵn, làm thử bảy ngày rồi mới đánh giá.
Làm đủ hết mà vẫn buồn thì có phải vô ích?
Không phải. Tâm trạng trong một ngày chịu ảnh hưởng của nhiều thứ ngoài thói quen. Nên nhìn theo tuần xem số ngày quá tệ có bớt đi không. Nếu sau vài tuần vẫn không nhẹ đi chút nào, đó là lúc nên nói chuyện với bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý.
Có cần mua đồ hay đăng ký khoá học để bắt đầu không?
Không cần. Những việc cho bước đầu như dậy đúng giờ, ăn bữa sáng, uống nước, tắm rửa, mở cửa sổ đều làm được với những gì có sẵn trong nhà. Mua sắm lúc đang mệt đôi khi chỉ thêm một việc để thấy có lỗi khi không dùng tới.
Bao lâu thì nên đi gặp chuyên gia tâm lý?
Khi tâm trạng nặng nề kéo dài khoảng hai tuần trở lên mà không nhẹ đi, khi không còn làm nổi việc thường ngày, hoặc khi người thân nói họ lo cho bạn. Nếu có ý nghĩ làm hại bản thân thì không chờ, hãy nói ngay với người tin cậy hoặc gọi cấp cứu 115.
Có nên kể với người khác là mình đang cố chăm sóc bản thân không?
Nên kể với một hai người bạn tin. Họ không cần làm gì to tát, chỉ cần rủ bạn ăn trưa hay nhắn hỏi sáng nay đã dậy chưa. Có người cùng biết thì việc nhỏ dễ giữ hơn nhiều so với tự nhắc mình một mình.