Thấy mình vô dụng sau một lần thất bại là cảm giác rất phổ biến, vì đầu óc có xu hướng biến một kết quả cụ thể thành lời phán xét về cả con người mình. Cách gỡ là tách rõ ba thứ: việc mình đã làm, kết quả đã xảy ra, và giá trị của mình như một con người. Ba thứ đó liên quan nhưng không phải là một.
Bài này không bảo bạn phải vui lên hay coi thất bại là chuyện nhỏ. Nó giúp bạn nhìn lại cách mình đang nói với chính mình, nhận ra những kiểu suy nghĩ làm thất bại phình to, và làm vài bài tập cụ thể trên giấy. Cuối bài là những điều không giúp được và khi nào cần tìm người có chuyên môn.
Vì sao một lần thất bại lại lan ra thành "mình vô dụng"
Vy mười bảy tuổi, tập chạy cự ly trung bình ở Huế từ năm lớp sáu. Mùa giải năm nay em bị loại khỏi đội tuyển của tỉnh vì thành tích kém bạn cùng đội vài giây. Một tuần sau, Vy không chỉ nghĩ "mình chạy chưa đủ nhanh" mà bắt đầu nghĩ "mình học cũng dở, mình chẳng giỏi cái gì, mình là đứa vô dụng". Từ một kết quả trên đường chạy, cảm giác lan sang cả việc học, cả các mối quan hệ.
Hiện tượng này dễ hiểu. Khi ta đầu tư rất nhiều vào một việc, việc đó dần trở thành một phần của cách ta nhìn mình: mình là người chạy bộ, mình là người làm kinh doanh, mình là học sinh giỏi. Khi việc đó hỏng, cảm giác không chỉ là "việc đó hỏng" mà là "một phần của mình bị lấy đi". Đầu óc đang đau tìm một lời giải thích chung, và lời giải thích dễ nhất, cũng đau nhất, là "tại mình kém toàn diện".
Biết cơ chế này không làm nỗi buồn biến mất. Nhưng nó giúp bạn nghi ngờ đúng chỗ: cảm giác "mình vô dụng" là một cảm giác, không phải một sự thật đã được kiểm chứng.
Ba kiểu suy nghĩ khiến thất bại phình to
Những kiểu suy nghĩ dưới đây xuất hiện ở hầu hết mọi người khi gặp chuyện. Nhận ra chúng là bước đầu để không bị chúng dẫn đi.
| Kiểu suy nghĩ | Câu trong đầu | Câu công bằng hơn |
|---|---|---|
| Lan rộng: một việc hỏng thành mọi việc hỏng | "Mình chẳng làm được cái gì ra hồn." | "Lần này mình không đạt ở việc này. Những việc khác mình vẫn làm được." |
| Kéo dài mãi: một lần thành mãi mãi | "Mình sẽ không bao giờ khá lên được." | "Lúc này mình chưa đạt. Mình chưa biết những lần sau sẽ thế nào." |
| Quy hết về mình: bỏ qua mọi yếu tố khác | "Tất cả là tại mình kém." | "Có phần của mình, cũng có những yếu tố mình không kiểm soát được." |
| Đọc ý người khác | "Ai cũng đang coi thường mình." | "Mình không biết họ nghĩ gì. Có thể họ còn không để ý." |
| Chỉ thấy điểm xấu | "Cả mùa giải mình chẳng có gì tốt." | "Mình đã cải thiện thành tích cá nhân hai lần trong mùa này." |
Mục đích không phải là ép mình tin ngay câu bên phải, mà là đặt hai câu cạnh nhau để thấy câu bên trái chưa phải là cách nhìn duy nhất. Khi đã viết ra, câu bên phải thường dễ tin hơn bạn nghĩ.
Bài tập ba cột: việc mình làm, kết quả, con người mình
Làm bài này khi đã qua vài ngày đầu, ở chỗ yên tĩnh, với giấy bút. Kẻ ba cột và điền lần lượt:
- Cột một, việc mình đã làm: liệt kê cụ thể những gì bạn đã bỏ ra. Vy viết: tập sáu buổi một tuần, dậy năm giờ sáng, bỏ nhiều buổi đi chơi với bạn.
- Cột hai, kết quả: ghi đúng sự việc, không thêm tính từ. "Không được chọn vào đội tuyển tỉnh năm nay, thiếu vài giây so với người được chọn."
- Cột ba, con người mình: những điều về bạn không phụ thuộc vào kết quả. Vy viết: kiên trì, biết giữ lời hẹn, tốt với em nhỏ trong đội, thích vẽ.
- Đọc lại ba cột từ trái sang phải. Tự hỏi: kết quả ở cột hai có xoá được điều gì ở cột một và cột ba không?
- Viết một câu tóm tắt bằng giọng của một người bạn tốt, ví dụ: "Bạn đã cố gắng rất nhiều, lần này chưa đạt, và bạn vẫn là một người kiên trì."
Nhiều người thấy cột ba khó viết nhất. Nếu bí, hãy hỏi một người thân: "Theo mẹ, con là người thế nào, không tính chuyện thành tích?" Câu trả lời đôi khi làm bạn bất ngờ, vì người thân thường nhìn thấy ở bạn những điều bạn đã quên mất mình có.
Một kết quả phụ thuộc vào những gì
Một kết quả, dù là kỳ thi, cuộc thi đấu hay một thương vụ, gần như luôn là tổng của nhiều yếu tố. Liệt kê chúng ra giúp bạn thấy phần của mình chỉ là một phần:
- Năng lực và sự chuẩn bị của bạn, phần bạn có thể cải thiện.
- Sức khoẻ, giấc ngủ, tâm trạng vào đúng hôm đó.
- Năng lực của những người khác cùng tham gia, điều bạn không chọn được.
- Tiêu chí chấm, số suất, cách tính điểm của năm đó.
- Thời tiết, điều kiện sân bãi, đề thi khó hay dễ, những yếu tố ngẫu nhiên.
- Những hoàn cảnh riêng như gia đình có chuyện, phải đi làm thêm, không có người hướng dẫn.
Đọc danh sách này không phải để đổ lỗi cho hoàn cảnh. Nó giúp bạn đặt phần trách nhiệm của mình đúng kích thước: đủ để rút kinh nghiệm, không to đến mức nuốt chửng cả con người bạn. Vy nhận ra năm nay đội tỉnh chỉ lấy hai suất thay vì bốn như năm trước, một chi tiết em đã không để ý khi tự trách mình.
Giá trị của bạn nằm ở đâu khi kết quả chưa đến
Nếu giá trị của một người chỉ nằm ở thành tích, thì mỗi lần thất bại ta sẽ mất giá trị, và mỗi lần thành công ta lại phải lo giữ nó. Sống như vậy rất mệt. Trên thực tế, những người thương bạn hiếm khi thương vì thành tích. Họ nhớ cách bạn đối xử với họ, những lúc bạn có mặt, những câu chuyện vui cùng nhau.
Thử nhớ lại một người bạn rất quý. Bạn quý họ vì điểm thi, vì doanh thu của họ, hay vì những điều khác? Phần lớn chúng ta sẽ trả lời là những điều khác. Câu hỏi khó hơn là: vì sao ta không cho mình được nhìn bằng con mắt đó?
Tách giá trị bản thân khỏi kết quả không có nghĩa là thôi cố gắng. Ngược lại, khi không phải đặt cả con người mình vào mỗi lần thử, bạn dễ dám thử lại hơn, vì thua một lần không còn đồng nghĩa với mất tất cả.
Câu tự hỏi khi tiếng nói "vô dụng" xuất hiện
Tiếng nói chê bai trong đầu thường đến vào những lúc mệt, lúc đêm muộn, lúc vừa thấy người khác thành công. Khi nó xuất hiện, thay vì cãi nhau với nó, thử hỏi lại nó vài câu, nói nhỏ hoặc viết ra:
- Câu này đang nói về một việc cụ thể, hay về cả con người mình?
- Bằng chứng nào cho thấy câu này đúng hoàn toàn? Bằng chứng nào cho thấy nó không đúng hoàn toàn?
- Nếu em gái hay bạn thân của mình gặp đúng chuyện này, mình có nói với họ là họ vô dụng không?
- Mình đang mệt, đói, thiếu ngủ hay vừa xem thứ gì làm mình chạnh lòng không?
- Một tháng trước, mình đã làm được điều gì mà lúc đó thấy khó?
- Việc nhỏ nhất mình làm được trong mười lăm phút tới là gì?
Câu hỏi cuối có tác dụng kéo bạn ra khỏi vòng suy nghĩ để làm một việc thật, dù chỉ là rửa cái cốc, nhắn tin hỏi thăm một người bạn hay đi bộ quanh nhà. Vy chọn việc ra sân tập chạy chậm một vòng không bấm giờ, chỉ để nhớ lại cảm giác mình thích chạy, trước khi nghĩ tới chuyện thi đấu lại.
Những điều không giúp được
Ép mình tích cực ngay. Tự nhủ "không sao, vui lên" khi trong lòng đang đau thường làm nỗi buồn bị đẩy xuống chứ không tan đi. Bạn được phép buồn một thời gian.
Lao ngay vào một mục tiêu mới để quên. Đặt mục tiêu mới quá sớm, khi chưa nhìn lại, dễ lặp lại cách làm cũ và thêm một lần thất vọng.
Cố chứng minh với người khác. Làm mọi thứ để ai đó phải công nhận mình khiến giá trị của bạn càng phụ thuộc vào ánh mắt người khác.
Tránh mọi thứ liên quan đến thất bại. Né sân tập, né bạn cùng đội, né cả chủ đề đó trong nhiều tháng làm nỗi sợ to dần. Quay lại từng chút, ở mức nhẹ nhất mình chịu được, thường giúp hơn là tránh hẳn rồi một ngày phải đối mặt cùng lúc.
Đọc thật nhiều câu nói truyền cảm hứng. Đọc vài câu thì dễ chịu, nhưng đọc thay cho nghỉ ngơi và nói chuyện với người thật thì không đi tới đâu.
Khi nào cần tìm hỗ trợ chuyên môn
Cảm giác vô dụng thoáng qua sau thất bại là chuyện thường. Nhưng nếu nó kéo dài nhiều tuần, bạn không còn hứng thú với cả những việc không liên quan, ngủ và ăn thay đổi rõ, tách khỏi bạn bè, hoặc thấy cuộc sống không còn ý nghĩa, hãy nói với người thân và tìm đến chuyên gia tâm lý hoặc bác sĩ. Học sinh có thể bắt đầu với phòng tư vấn tâm lý của trường; đường dây tư vấn tâm lý của bệnh viện, tổ chức uy tín thì tra trên trang chính thức của họ.
Nếu có lúc bạn nghĩ tới chuyện làm hại bản thân, hãy nói ngay với một người tin cậy đang ở gần, đến cơ sở y tế gần nhất hoặc gọi cấp cứu 115. Những ý nghĩ ấy xuất hiện khi nỗi đau vượt quá sức chịu, và chúng có thể dịu đi khi được giúp đỡ đúng cách. Giúp đỡ là có thật và có hiệu quả.
Câu hỏi thường gặp
Thấy mình vô dụng sau thất bại có phải là bất thường không?
Không. Đây là cảm giác rất phổ biến, nhất là sau một thất bại ở việc mình đầu tư nhiều. Nó thường dịu dần trong vài ngày đến vài tuần. Nếu kéo dài và ảnh hưởng tới ăn ngủ, công việc, học tập, nên tìm người có chuyên môn.
Làm sao phân biệt rút kinh nghiệm với tự trách?
Rút kinh nghiệm hướng về việc cụ thể và lần sau, ví dụ mình sẽ tập thêm phần nào. Tự trách hướng về con người mình và lặp lại, ví dụ mình kém, mình vô dụng, mà không dẫn tới việc gì để làm.
Có nên bỏ hẳn việc mình vừa thất bại không?
Đây là quyết định nên đưa ra khi đã bình tĩnh, không phải trong tuần đầu. Có người tiếp tục và tiến bộ, có người nhận ra mình muốn hướng khác. Cả hai đều ổn nếu bạn chọn vì mong muốn thật, không phải vì sợ hay vì muốn trừng phạt mình.
Làm sao để không sợ thất bại lần nữa?
Khó mà hết sợ hoàn toàn, và một chút sợ là bình thường. Điều giúp được là tách giá trị bản thân khỏi kết quả, chia mục tiêu thành những bước nhỏ, và nhớ lại những lần bạn đã đi qua khó khăn trước đây.
Cha mẹ nên nói gì khi con thấy mình vô dụng sau thất bại?
Nghe con nói trước, không vội phản bác. Sau đó nhắc con về những điều cha mẹ quý ở con không liên quan đến thành tích. Tránh so sánh với người khác và tránh những câu như có gì đâu mà buồn.
Khi nào cảm giác vô dụng cần gặp chuyên gia?
Khi nó kéo dài nhiều tuần, lan sang mọi mặt đời sống, kèm thay đổi ăn ngủ, rút lui khỏi mọi người, hoặc khi có ý nghĩ làm hại bản thân. Với ý nghĩ tự hại, hãy nói ngay với người tin cậy hoặc gọi cấp cứu 115.