Nhiều trường hiện có phòng hoặc giáo viên phụ trách tư vấn tâm lý cho học sinh; em có thể tự tìm đến, nhắn hẹn hoặc nhờ giáo viên chủ nhiệm giới thiệu, và những gì em kể thường được giữ kín, trừ khi em hoặc người khác đang gặp nguy hiểm.
Đây là cửa gần nhất khi em buồn kéo dài, áp lực thi cử, mâu thuẫn với bạn bè, gia đình, hay bị bắt nạt. Người tư vấn ở trường có thể nghe, giúp em gỡ rối và giới thiệu tiếp tới bệnh viện khi cần. Nếu em bị bạo lực, xâm hại ở bất cứ đâu, hãy nói với người lớn em tin và gọi Tổng đài quốc gia bảo vệ trẻ em 111. Nếu em có ý nghĩ làm hại bản thân, nói ngay với một người lớn, đến cơ sở y tế gần nhất hoặc gọi 115.
Tư vấn tâm lý học đường là gì và giúp được gì
Bộ Giáo dục và Đào tạo có hướng dẫn về công tác tư vấn tâm lý cho học sinh trong nhà trường. Tuỳ từng trường, người làm việc này có thể là giáo viên được đào tạo thêm về tư vấn, cán bộ chuyên trách tốt nghiệp ngành tâm lý, hoặc một tổ gồm vài thầy cô. Có trường có phòng riêng, có trường hẹn gặp ở thư viện hay phòng họp nhỏ.
Người tư vấn ở trường giúp được nhiều chuyện quen thuộc: áp lực học hành và thi cử, chọn ngành chọn trường, mâu thuẫn với bạn bè, chuyện tình cảm tuổi học trò, căng thẳng với cha mẹ, bị trêu chọc hay bắt nạt, cảm giác lạc lõng khi mới chuyển trường. Họ lắng nghe, giúp em nhìn rõ chuyện của mình và cùng em nghĩ cách xử lý.
Có những việc nằm ngoài khả năng của tư vấn học đường: khám bệnh, kê thuốc, trị liệu dài ngày cho những khó khăn nặng. Khi đó, người tư vấn sẽ trao đổi với em và gia đình để giới thiệu tới bệnh viện hoặc chuyên gia bên ngoài. Việc được giới thiệu tiếp không có nghĩa em "nặng lắm", mà là em được đưa tới đúng người hơn.
Điều quan trọng nhất: em không cần có chuyện "đủ lớn" mới được đến. Một nỗi lo nhỏ mà em mang mãi trong đầu cũng là lý do chính đáng.
Cách tìm đến phòng tư vấn ở trường
Mỗi trường làm một kiểu, nhưng thường có vài cách sau. Em chọn cách nào thấy nhẹ nhàng nhất:
- Hỏi giáo viên chủ nhiệm hoặc văn phòng trường xem trường có phòng hay thầy cô phụ trách tư vấn tâm lý không, gặp ở đâu, giờ nào.
- Nếu ngại hỏi trực tiếp, xem bảng tin của trường, nhóm lớp hoặc trang thông tin của trường, nhiều nơi có ghi cách hẹn.
- Nhắn hẹn trước nếu có cách liên lạc. Một câu là đủ: "Em là học sinh lớp 11A2, em muốn gặp thầy/cô để nói chuyện riêng một chút ạ."
- Nếu ngại đi một mình, rủ một người bạn thân đi cùng tới cửa. Bạn có thể ngồi chờ bên ngoài.
- Chọn giờ ít người qua lại như giờ ra chơi dài, sau giờ học, để đỡ ngại bị bạn bè nhìn thấy.
Nếu trường không có phòng tư vấn, em vẫn có thể tìm tới một thầy cô em tin tưởng, nhân viên y tế trường, hoặc nói với cha mẹ, người thân để được đưa tới chuyên gia bên ngoài.
Đi lần đầu thường là khó nhất. Từ lần thứ hai, em đã biết phòng ở đâu, người tư vấn nói chuyện thế nào, và mọi thứ nhẹ hơn nhiều. Nếu lần đầu em thấy không hợp với người tư vấn, em vẫn có thể hỏi trường có thầy cô khác phụ trách không.
Chuyện gì được giữ kín, chuyện gì phải báo
Đây là điều học sinh lo nhất. Nguyên tắc chung của tư vấn là giữ bí mật, nhưng có những ngoại lệ để bảo vệ em. Bảng dưới đây mô tả ở mức chung; em nên hỏi lại chính người tư vấn ở trường mình ngay buổi đầu.
| Tình huống | Thường được giữ kín | Người tư vấn có trách nhiệm báo người có trách nhiệm |
|---|---|---|
| Áp lực học, chuyện bạn bè, chuyện tình cảm | Có | Không, trừ khi em đồng ý |
| Mâu thuẫn với cha mẹ | Có | Chỉ trao đổi với gia đình khi em đồng ý, hoặc khi có nguy hiểm |
| Em bị bắt nạt, bị đánh ở trường | Chi tiết riêng tư | Có thể cần báo nhà trường để chấm dứt việc bắt nạt, thường bàn với em trước |
| Em bị bạo lực, xâm hại ở nhà hay nơi khác | Không | Có, để bảo vệ em; có thể liên hệ 111 hoặc cơ quan chức năng |
| Em có ý nghĩ hoặc kế hoạch làm hại bản thân | Không | Có, để em được an toàn và được chăm sóc kịp thời |
Những ngoại lệ này không nhằm làm em bị phạt hay bị mắng. Mục đích duy nhất là giữ em an toàn. Một người tư vấn có trách nhiệm sẽ nói cho em biết trước khi báo ai, và cùng em chọn cách nói nhẹ nhàng nhất.
Nếu em chưa chắc chuyện của mình thuộc dòng nào, em có thể hỏi trước khi kể: "Nếu em kể chuyện này thì thầy/cô có phải báo ai không ạ?". Người tư vấn sẽ trả lời thật, và em quyết định kể tiếp hay chưa. Em không bị bắt phải nói gì.
Không biết nói gì khi ngồi xuống? Mượn những câu này
Nhiều bạn tới cửa rồi lại quay về vì không biết mở lời thế nào. Em có thể bắt đầu bằng một trong các câu sau:
- "Em không biết chuyện này có đáng để nói không, nhưng nó làm em nghĩ hoài."
- "Dạo này em không muốn đi học, em cũng không hiểu sao."
- "Em có chuyện với nhóm bạn trong lớp, em không biết xử lý sao."
- "Em sợ thi lắm, tối nào cũng không ngủ được."
- "Thầy/cô hứa giữ kín cho em được không ạ? Em muốn hỏi trước."
- "Em chưa sẵn sàng kể hết, hôm nay em nói một phần thôi."
Câu hỏi về giữ kín hoàn toàn bình thường. Người tư vấn sẽ giải thích rõ, kể cả những ngoại lệ ở bảng trên.
Em cũng có thể viết ra giấy rồi đưa cho thầy cô đọc nếu nói thành lời quá khó. Nhiều người tư vấn quen với cách này và sẽ hỏi tiếp từ những dòng em viết.
Một tình huống giả định: Hà, lớp 12 ở Thái Nguyên
Hà học lớp 12 ở Thái Nguyên. Từ đầu năm, Hà ngủ không đủ vì ôn thi, điểm thử lại tụt. Mẹ hay nhắc chuyện con nhà hàng xóm đỗ trường top. Hà bắt đầu khóc một mình mỗi tối, sáng dậy thấy nặng ngực, không muốn tới lớp.
Hà thấy trên bảng tin của trường có ghi giờ gặp cô phụ trách tư vấn. Hà đứng ngoài cửa hai lần rồi bỏ về. Lần thứ ba, Hà rủ bạn thân đi cùng, bạn ngồi chờ ở ghế đá. Hà mở lời bằng câu "Em sợ thi lắm, tối nào cũng không ngủ được".
Cô nghe Hà kể gần một tiếng, hỏi về giấc ngủ, về chuyện ăn uống, về mẹ. Cô cùng Hà chia lịch ôn lại cho vừa sức, tập một cách thở chậm trước khi ngủ. Khi Hà kể thêm chuyện mấy tuần nay có lúc thấy mọi thứ vô nghĩa, cô nói rõ với Hà rằng chuyện này cô cần cùng Hà báo cho gia đình để Hà được khám thêm, và hỏi Hà muốn nói với mẹ thế nào.
Hà sợ, nhưng cô ngồi cùng khi Hà nói chuyện với mẹ. Mẹ Hà khóc, rồi đưa Hà đi khám. Hà kể sau này điều Hà nhớ nhất là cô không làm gì sau lưng Hà.
Dành cho cha mẹ: khi con ngại hoặc không muốn kể
Đừng coi việc con đi tư vấn là tin xấu. Con tìm tới người tư vấn nghĩa là con biết tự chăm sóc mình. Phản ứng hoảng hốt hay trách móc sẽ khiến lần sau con giấu luôn.
Không đòi biết hết nội dung buổi tư vấn. Người tư vấn giữ kín chuyện của con là để con dám nói thật. Nếu có nguy hiểm, nhà trường sẽ báo gia đình. Cha mẹ có thể hỏi con "con thấy buổi đó thế nào" thay vì "con kể gì với cô".
Chủ động hỏi nhà trường về dịch vụ này. Nhiều phụ huynh không biết trường có phòng tư vấn. Hỏi giáo viên chủ nhiệm để biết cách liên hệ, rồi kể nhẹ nhàng với con như một thông tin, không ép con phải đi.
Để ý những thay đổi kéo dài. Con bỏ ăn, mất ngủ, không muốn đến trường, thu mình khỏi bạn bè nhiều tuần là lý do để cùng con gặp người có chuyên môn, không chỉ là chuyện tuổi dậy thì.
Chăm sóc cả chính mình. Thấy con buồn, cha mẹ cũng dễ lo âu, mất ngủ. Cha mẹ cũng có thể trao đổi với người tư vấn ở trường hoặc chuyên gia tâm lý để biết cách đồng hành với con.
Khi nào cần tìm hỗ trợ chuyên môn ngoài trường
Tư vấn học đường là cửa đầu tiên, nhưng có những lúc em cần thêm bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý bên ngoài: khi buồn bã, mất ngủ kéo dài nhiều tuần, khi em không ăn được, sụt cân, khi em có những cơn hoảng sợ, tim đập nhanh, khó thở, hoặc khi cảm giác vô nghĩa cứ quay lại. Người tư vấn ở trường sẽ cùng em và gia đình tìm nơi phù hợp.
Nếu em có ý nghĩ làm hại bản thân, đừng giữ một mình và đừng đợi tới giờ gặp ở trường. Hãy nói ngay với một người lớn em tin như cha mẹ, thầy cô, anh chị, đến cơ sở y tế gần nhất hoặc gọi 115. Ý nghĩ này có thể được giúp đỡ, và em xứng đáng được giúp.
Nếu em bị bạo lực, xâm hại, bị đe doạ, kể cả khi người gây ra là người quen hay người trong nhà, hãy gọi 111. Tổng đài này dành cho trẻ em, em tự gọi được. Khi đang gặp nguy hiểm ngay lúc đó, gọi 113. Em không làm gì sai khi lên tiếng.
Câu hỏi thường gặp
Đi phòng tư vấn tâm lý ở trường có bị ghi vào học bạ không?
Không. Việc em tìm đến tư vấn là chuyện riêng, không liên quan tới điểm số hay hạnh kiểm. Nếu em lo, hãy hỏi thẳng thầy cô phụ trách ngay buổi đầu về việc thông tin được lưu ở đâu và ai được biết.
Thầy cô tư vấn có kể lại với cha mẹ không?
Thường thì không, trừ khi em đồng ý hoặc em đang gặp nguy hiểm như bị bạo lực, xâm hại hay có ý nghĩ làm hại bản thân. Trong những trường hợp đó, người tư vấn sẽ bàn với em trước và cùng em chọn cách nói nhẹ nhàng nhất.
Trường em không có phòng tư vấn tâm lý thì tìm ai?
Em có thể tìm một thầy cô em tin, nhân viên y tế trường, hoặc nói với cha mẹ, người thân để được đưa tới bác sĩ, chuyên gia tâm lý bên ngoài. Nếu bị bạo lực hay xâm hại, em gọi Tổng đài quốc gia bảo vệ trẻ em 111.
Bị bạn bè phát hiện mình đi tư vấn thì sao?
Nhiều bạn cũng đi, chỉ là không kể. Em không cần giải thích với ai. Nếu bị trêu, em chỉ cần nói là đi hỏi thầy cô chút chuyện. Chăm sóc bản thân là việc đúng, không có gì phải xấu hổ.
Có cần xin phép cha mẹ trước khi gặp tư vấn ở trường không?
Với buổi trò chuyện ở trường, em thường có thể tự tìm đến. Nếu cần gặp chuyên gia hay bác sĩ bên ngoài, gia đình sẽ được trao đổi. Nếu chính người trong nhà làm em không an toàn, hãy nói với thầy cô em tin hoặc gọi 111.