YeuDuoi.comYếu Đuối
Ở bên người thân đang yếu lòng

Lo người thân nghĩ đến tự hại: cách hỏi thẳng, cách nghe và việc cần làm ngay

Hỏi thẳng người thân có nghĩ tới tự hại hay không sẽ không gieo thêm ý nghĩ đó. Cách hỏi, cách nghe, việc cần làm ngay và nơi tìm giúp đỡ có thật.

older Vietnamese man and his grown son sitting close together at a kitchen table in the early morning, two cups of tea between them, soft window light, faces turned away

Nếu bạn lo người thân đang nghĩ đến chuyện làm hại bản thân, hãy hỏi thẳng, bằng giọng bình tĩnh: "Có lúc nào em nghĩ đến chuyện tự làm hại mình hay không muốn sống nữa không?" Hỏi thẳng không gieo thêm ý nghĩ đó vào đầu họ; các hướng dẫn phòng ngừa tự tử, trong đó có của Tổ chức Y tế Thế giới, đều khuyên như vậy. Với nhiều người, được hỏi là lần đầu họ thấy có ai nhận ra nỗi đau của mình. Nếu họ trả lời có, việc tiếp theo là nghe, không để họ một mình khi nguy hiểm đang ở ngay trước mắt, và cùng họ tìm hỗ trợ chuyên môn.

Đây là một trong những cuộc trò chuyện khó nhất mà một người có thể phải bắt đầu. Bài viết không thay được bác sĩ hay chuyên gia, nhưng đưa ra những bước cụ thể để bạn không đứng yên vì sợ nói sai. Nếu ngay lúc này người thân đang gặp nguy hiểm, đừng đọc tiếp: ở cạnh họ và gọi cấp cứu 115.

Hỏi thẳng có khiến họ nghĩ tới nhiều hơn không

Nỗi sợ phổ biến nhất của người thân là: lỡ mình nhắc tới, họ lại nảy ra ý định. Thực tế ngược lại. Người đang nghĩ quẩn thường đã mang ý nghĩ đó một mình khá lâu, và điều làm họ đau thêm là cảm giác không ai nhìn thấy. Câu hỏi thẳng, nói với sự quan tâm, mở ra một lối để họ kể. Nhiều người sau này nhớ lại rằng giây phút có ai đó dám hỏi là lúc họ bắt đầu được giúp.

Hỏi vòng vo kiểu "Em không định làm gì dại dột đấy chứ?" dễ khiến họ đáp "không" cho xong, vì câu hỏi đã ngầm phán xét. Câu hỏi rõ ràng, không kèm trách móc, cho họ thấy bạn đủ vững để nghe câu trả lời thật.

Ví dụ giả định: Phương, 20 tuổi, sinh viên ở Cần Thơ, mấy tuần nay ít nói, hay nhắn "mệt quá, muốn biến mất". Chị gái Phương lo nhưng sợ hỏi. Một tối, chị ngồi cạnh em và nói: "Chị thấy em mệt lâu rồi. Chị hỏi thẳng vì chị thương em: có lúc nào em nghĩ đến chuyện không muốn sống nữa không?" Phương im một lúc rồi khóc, kể rằng có. Câu hỏi đó không làm mọi chuyện tệ hơn; nó là lần đầu Phương không phải giấu.

Những dấu hiệu chung khiến bạn nên hỏi

Không có danh sách nào đủ để biết chắc ai đang gặp nguy hiểm, và không một nguyên nhân đơn lẻ nào dẫn tới chuyện đó. Nhưng nếu thấy một hay vài điều dưới đây, đó là lý do đủ để hỏi:

  • Nói về cái chết, muốn biến mất, muốn ngủ mãi không dậy, kể cả nói nửa đùa.
  • Nói mình là gánh nặng, mọi người sẽ nhẹ nhõm hơn nếu không có mình.
  • Thu mình khỏi những người và việc từng gắn bó, bỏ học, bỏ việc, không còn muốn gặp ai.
  • Thay đổi rõ về ăn uống, giấc ngủ, chăm sóc bản thân trong nhiều tuần.
  • Đột nhiên đem cho đồ đạc quý, nhắn những lời giống lời từ biệt, sắp xếp mọi chuyện như sắp đi xa.
  • Bình thản lạ thường sau một thời gian dài rất buồn, mà không có lý do rõ ràng.
  • Vừa trải qua một cú sốc lớn và nói những câu tuyệt vọng như "chẳng còn gì nữa".

Bạn không cần chắc chắn trước khi hỏi. Hỏi nhầm một người không có ý định đó chỉ làm cả hai hơi ngượng một chút; không hỏi một người đang cần giúp thì bỏ lỡ một cơ hội quan trọng. Nếu là trẻ em bị bạo lực hay xâm hại, gọi thêm Tổng đài quốc gia bảo vệ trẻ em 111.

Cách hỏi: câu mẫu theo từng tình huống

Chọn chỗ riêng, lúc không vội, ngồi cạnh họ. Bắt đầu từ điều bạn quan sát được, rồi mới hỏi. Một vài câu mẫu, chỉnh theo giọng của bạn:

Tình huốngCâu mở đầuCâu hỏi thẳng
Người thân buồn kéo dàiMấy tuần nay em ít cười hẳn, anh để ý mà lo.Có lúc nào em nghĩ đến chuyện tự làm hại mình không?
Họ vừa nói "muốn biến mất"Câu em nói lúc nãy làm mẹ nghĩ mãi.Ý em là muốn trốn đi một thời gian, hay là không muốn sống nữa?
Con tuổi teen thu mìnhBố thấy con ở trong phòng nhiều, bố không trách đâu.Có khi nào con nghĩ đến chuyện chết không? Con nói thật, bố nghe.
Bạn thân ở xaĐọc tin nhắn của cậu tớ thấy lo.Cậu có đang nghĩ đến chuyện tự tử không? Tớ hỏi vì tớ quan tâm.

Dùng đúng chữ "tự tử" hay "không muốn sống nữa" thay vì nói tránh. Nói rõ giúp người nghe hiểu bạn thật sự sẵn lòng đón câu trả lời. Sau khi hỏi, im lặng chờ, đừng vội lấp khoảng trống bằng câu khác. Nếu họ nói "không", cảm ơn họ đã trả lời và nói thêm: "Nếu có lúc nào em nghĩ vậy, em nói với anh nhé."

Khi họ trả lời "có": việc cần làm ngay

Nghe câu "có" sẽ làm bạn hoảng. Điều đó bình thường. Thở chậm một nhịp, rồi đi theo các bước sau:

  1. Cảm ơn họ đã nói thật. "Cảm ơn em đã kể. Chắc phải khó lắm mới nói ra." Câu này giữ cho cuộc trò chuyện tiếp tục.
  2. Nghe, không tranh luận. Đừng cố chứng minh cuộc sống đáng sống, đừng giảng giải. Hỏi họ đang thấy thế nào, chuyện gì làm họ nặng nề nhất.
  3. Hỏi về mức độ nguy hiểm lúc này. Hỏi nhẹ nhàng xem ý nghĩ đó đang mạnh tới đâu, họ có cảm thấy an toàn trong tối nay không. Bạn không cần hỏi chi tiết, chỉ cần đủ để biết có nguy hiểm trước mắt hay không.
  4. Không để họ một mình nếu nguy hiểm đang gần. Ở lại, gọi thêm một người tin cậy tới. Cất xa những vật có thể dùng để làm hại bản thân trong tầm với. Gọi cấp cứu 115 hoặc đưa họ tới cơ sở y tế gần nhất.
  5. Cùng họ tìm hỗ trợ chuyên môn. Kể cả khi nguy hiểm không ở ngay trước mắt, hẹn gặp bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý trong thời gian sớm nhất. Đề nghị đi cùng, giúp đặt lịch.
  6. Không hứa giữ bí mật. Nói thật: "Anh thương em nên anh không thể giữ chuyện này một mình. Mình tìm thêm người giúp nhé."

Những điều không nên làm trong cuộc trò chuyện

Không mắng, không doạ. Câu "Em mà làm vậy là ích kỷ, bố mẹ sống sao" xuất phát từ nỗi sợ nhưng khiến người nghe thấy mình càng là gánh nặng, và lần sau họ sẽ không nói nữa.

Không xem nhẹ. "Nói linh tinh", "Chắc đùa thôi" là những câu đóng cửa. Mọi lời nói về cái chết đều đáng được nghe nghiêm túc, kể cả khi nghe như đùa.

Không thương lượng kiểu hứa suông. Bắt họ thề "không bao giờ nghĩ vậy nữa" không làm ý nghĩ biến mất, chỉ làm họ giấu kỹ hơn. Thay vào đó, cùng họ thống nhất: khi ý nghĩ đó mạnh lên, họ sẽ gọi cho ai.

Không tự mình gánh hết. Bạn không phải là chuyên gia, và không ai một mình giữ được an toàn cho người khác suốt ngày đêm. Gọi thêm người, tìm chuyên môn là việc nên làm, không phải là bỏ rơi.

Không tìm một nguyên nhân để đổ lỗi. Ý nghĩ tự hại thường đến từ nhiều thứ chồng lên nhau. Đổ cho một chuyện, một người, kể cả đổ cho chính mình, không giúp ai an toàn hơn. Điều đáng tập trung là hôm nay, ngay lúc này, làm gì để người thân an toàn và được giúp.

Những ngày sau cuộc trò chuyện

Một cuộc nói chuyện không giải quyết xong mọi thứ. Những ngày sau đó, việc của bạn là giữ liên lạc đều đặn và nhẹ nhàng: nhắn hỏi thăm mỗi ngày, rủ ăn cơm, đi bộ cùng, nhắc lịch hẹn với chuyên môn. Không cần lần nào cũng hỏi về ý nghĩ tự hại, nhưng thỉnh thoảng hỏi lại thẳng thắn: "Mấy hôm nay em thấy sao, những ý nghĩ kia còn không?"

Cùng người thân viết ra một tờ giấy nhỏ để ở chỗ dễ thấy: những dấu hiệu cho thấy họ đang trượt xuống, những việc giúp họ dịu lại, tên vài người họ có thể gọi bất cứ lúc nào, và cách đến cơ sở y tế gần nhất. Khi đang khủng hoảng, đầu óc khó nghĩ; có sẵn tờ giấy giúp họ không phải nghĩ.

Cũng nhớ chăm sóc chính bạn. Nghe người mình thương nói muốn chết là một chấn động lớn. Bạn có thể thấy sợ, giận, bất lực, mất ngủ. Hãy kể với một người tin cậy khác, và nếu cần, chính bạn cũng nên gặp chuyên gia tâm lý. Đó không phải yếu đuối, đó là giữ sức để tiếp tục ở bên.

Khi nào cần tìm hỗ trợ chuyên môn

Với ý nghĩ tự hại, câu trả lời gần như luôn là: càng sớm càng tốt. Bất cứ khi nào người thân nói đến chuyện không muốn sống, nên có sự tham gia của bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý, kể cả khi họ nói ý nghĩ đó đã qua.

Gọi cấp cứu 115 hoặc đưa họ đến cơ sở y tế gần nhất ngay khi: họ nói đã có ý định cụ thể, họ không cảm thấy an toàn, họ đã tự làm mình bị thương, hoặc bạn có cảm giác rõ ràng rằng nguy hiểm đang ở rất gần. Nếu có người khác đang đe doạ an toàn của họ, gọi 113. Với trẻ em và học sinh bị bạo lực, xâm hại, gọi 111.

Khi chưa nguy cấp, bạn có thể cùng họ tìm đường dây tư vấn tâm lý của bệnh viện hoặc tổ chức uy tín, tra trên trang chính thức của nơi đó, và đặt lịch khám. Nhiều người từng có ý nghĩ tự hại đã khá lên rõ rệt nhờ được hỗ trợ đúng lúc. Giúp đỡ là có thật, và bước đầu tiên thường chỉ là một câu hỏi thẳng từ người thân.

Câu hỏi thường gặp

Hỏi thẳng về tự tử có làm người thân nảy ra ý định không?

Không. Các hướng dẫn phòng ngừa tự tử đều cho rằng hỏi thẳng, với sự quan tâm, không làm tăng nguy cơ. Ngược lại, nó cho người đang chịu đựng một cơ hội được nói ra và được giúp.

Người thân bảo chỉ nói đùa thì có nên bỏ qua không?

Không nên bỏ qua hoàn toàn. Bạn có thể đáp nhẹ: "Ừ, nhưng nếu có lúc nào em nghĩ vậy thật thì nói với anh nhé." Để ý thêm các dấu hiệu khác trong những ngày sau, và hỏi lại nếu thấy lo.

Nếu họ bắt hứa giữ bí mật thì sao?

Đừng hứa giữ bí mật về chuyện liên quan tới an toàn tính mạng. Nói rõ bạn thương họ nên cần tìm thêm người giúp. Họ có thể giận lúc đầu, nhưng an toàn của họ quan trọng hơn sự hài lòng trong giây phút đó.

Mình ở xa, chỉ nhắn tin được thì làm gì?

Vẫn hỏi thẳng qua tin nhắn hoặc gọi điện. Nếu thấy nguy hiểm trước mắt, gọi cho một người đang ở gần họ và nhờ tới ngay, hoặc gọi cấp cứu 115 kèm địa chỉ của họ.

Người thân không chịu đi khám thì phải làm sao?

Tiếp tục ở bên và giữ liên lạc, đề nghị đi cùng, bắt đầu bằng một bước nhỏ như gọi đường dây tư vấn của bệnh viện hay tổ chức uy tín. Nếu có nguy hiểm trước mắt, ưu tiên an toàn và gọi 115, kể cả khi họ không đồng ý.

Sau khi nghe chuyện, mình thấy sợ và mất ngủ thì có bình thường không?

Rất bình thường. Đây là chuyện nặng nề với bất kỳ ai. Kể với một người tin cậy, nghỉ ngơi khi có thể, và cân nhắc gặp chuyên gia tâm lý cho chính mình để đủ sức đồng hành lâu dài.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138