Kiệt sức vì công việc là khi cái mệt không còn mất đi sau một đêm ngủ hay một ngày nghỉ, kèm theo cảm giác chán ghét, xa cách với chính công việc mình làm và thấy mình làm gì cũng không ra gì. Nó khác cái mệt sau một tuần chạy hạn chót ở chỗ: mệt thường thì nghỉ là hồi, còn kiệt sức thì nghỉ xong vẫn nặng, nghĩ tới chỗ làm là thấy co người lại.
Bài này không dùng để tự chẩn đoán. Nó giúp bạn nhìn lại mấy tuần gần đây một cách bình tĩnh, nhận ra những dấu hiệu chung mà nhiều người đi làm từng gặp, chọn vài việc nhỏ làm được ngay trong tuần này, và biết lúc nào thì không nên tự gánh một mình nữa. Bạn đang đọc tới đây lúc đã mệt, nên cứ đọc chậm, đọc từng phần cũng được.
Mệt bình thường và kiệt sức khác nhau ở đâu
Ranh giới không nằm ở số giờ làm. Có người làm mười tiếng vẫn ổn, có người làm tám tiếng mà cạn dần vì việc không rõ ràng, bị trách liên tục hoặc không được ghi nhận. Bảng dưới đây so ở chỗ dễ nhận ra nhất: sau khi nghỉ, bạn thấy thế nào.
| Điều để ý | Mệt bình thường | Dễ là kiệt sức |
|---|---|---|
| Sau một đêm ngủ đủ | Sáng dậy thấy nhẹ hơn hẳn | Ngủ đủ giờ vẫn thấy người nặng, mở mắt đã nghĩ tới việc |
| Sau hai ngày nghỉ cuối tuần | Thứ Hai đi làm lại được, có khi còn hăng | Chiều Chủ nhật đã bồn chồn, thứ Hai thấy nặng ngực |
| Cảm xúc với công việc | Có lúc bực, có lúc vui | Thờ ơ, mỉa mai, thấy việc mình làm vô nghĩa |
| Cách bạn nhìn mình | Biết mình đang bận | Nghĩ mình kém, làm gì cũng hỏng |
| Thời gian kéo dài | Vài ngày, theo đợt việc | Nhiều tuần, không theo đợt nào |
Nếu phần lớn những gì bạn đánh dấu nằm ở cột bên phải và kéo dài đã vài tuần, đó là lúc nên đối xử với cái mệt này nghiêm túc hơn, thay vì đợi "qua đợt này là xong". Bảng không phải thang điểm, cũng không thay cho ý kiến của người có chuyên môn; nó chỉ giúp bạn gọi tên điều đang xảy ra.
Những dấu hiệu chung hay gặp ở người đi làm
Kiệt sức hiện ra ở ba chỗ cùng lúc: cơ thể, cảm xúc và cách bạn làm việc. Không ai có đủ mọi dấu hiệu, và có dấu hiệu cũng không có nghĩa bạn có bệnh gì. Đây là những điều nhiều người kể lại:
- Cơ thể: mỏi kéo dài, đau đầu hoặc mỏi vai gáy thường xuyên, ăn uống thất thường, ngủ chập chờn hoặc ngủ rất nhiều mà vẫn mệt.
- Cảm xúc: dễ cáu với người thân vì chuyện nhỏ, thấy trống rỗng khi làm xong việc, ít còn thấy vui với những thứ trước đây thích.
- Cách làm việc: việc quen tay cũng sai, đọc một email ba lần mới hiểu, trì hoãn những việc đơn giản, ngồi trước máy mà đầu không chạy.
- Quan hệ: tránh đồng nghiệp, ngại trả lời tin nhắn, về nhà chỉ muốn ở một mình và tắt hết mọi thông báo.
- Suy nghĩ: hay nghĩ "mình không làm nổi nữa", "cố cũng vậy thôi", hoặc ngày nào cũng tính chuyện bỏ đi mà không rõ đi đâu.
Có một điểm hay bị bỏ qua: người kiệt sức thường vẫn làm xong việc. Họ không gục giữa văn phòng. Họ chỉ phải bỏ ra gấp đôi sức để làm được bằng một nửa ngày trước, và cái giá đó dồn hết vào buổi tối, vào gia đình, vào giấc ngủ.
Chuyện của Linh: khi mọi thứ vẫn chạy mà người thì cạn
Linh, hai mươi sáu tuổi, làm kế toán cho một công ty phân phối ở TP Hồ Chí Minh (ví dụ giả định). Từ đầu năm, phòng nghỉ hai người, việc chia lại cho ba người còn lại. Linh vẫn nộp báo cáo đúng hạn. Sếp còn khen cô "chịu khó". Nhưng tối nào về phòng trọ, cô cũng nằm nguyên bộ đồ đi làm trên giường cả tiếng mới tắm nổi.
Tới tháng thứ tư, Linh bắt đầu quên những việc nhỏ: quên khoá cửa, quên trả lời tin nhắn của mẹ, có hôm nhập sai số một hoá đơn mà trước giờ chưa từng sai. Cuối tuần cô ngủ tới trưa, chiều Chủ nhật lại thấy bụng thắt lại. Cô nghĩ mình lười, mình kém đi, và càng cố bù bằng cách ở lại muộn hơn.
Điều Linh không nhìn ra là cô đang đổ thêm sức vào đúng chỗ đang rút cạn mình. Chuyện của Linh rất phổ biến: kiệt sức ít khi tới từ một biến cố, mà từ nhiều tháng gánh thêm từng chút, không ai nói ra, cũng không ai bớt cho. Lúc Linh viết ra giấy mình đang làm bao nhiêu đầu việc so với năm ngoái, cô mới thấy con số gần gấp rưỡi. Nhìn thấy con số đó, cô bớt tự trách, và có căn cứ để nói chuyện với trưởng phòng.
Ba câu tự hỏi để nhìn rõ mình đang ở đâu
Mình đã mệt như thế này bao lâu rồi? Đếm bằng tuần, không bằng cảm giác. Mở lịch ra, nhớ xem lần cuối thấy nhẹ người vào đi làm là khi nào. Nhiều người giật mình khi thấy đã ba, bốn tháng chứ không phải "dạo này".
Cái gì lấy sức của mình nhiều nhất? Không phải "công việc" nói chung, mà là việc cụ thể: họp liên tục, khách gọi ngoài giờ, việc không có người duyệt, hay cảm giác làm mãi không ai thấy. Gọi tên được nguồn rút sức thì mới biết bớt chỗ nào.
Trong một ngày, có lúc nào mình thật sự được nghỉ không? Nghỉ ở đây là lúc đầu óc không phải lo trả lời ai. Nếu cả ngày, kể cả giờ ăn trưa và lúc nằm trên giường, bạn vẫn kiểm tra nhóm chat công việc, thì cơ thể chưa bao giờ được tắt máy.
Nếu một người bạn kể y hệt những điều này, mình sẽ nói gì với họ? Câu này giúp bạn bớt khắt khe với chính mình. Phần lớn chúng ta sẽ bảo bạn mình nghỉ đi, nói với sếp đi, đừng tự trách nữa. Bạn cũng xứng đáng được nghe như thế.
Việc nhỏ làm được ngay trong tuần này
Chưa cần quyết định lớn. Tuần này chỉ cần giảm một chút lượng sức bị rút ra và thêm một chút chỗ để hồi lại. Chọn hai hoặc ba việc dưới đây, không cần làm hết:
- Đặt một giờ tắt việc cố định buổi tối, ví dụ tám giờ, sau giờ đó tắt thông báo nhóm chat công việc. Nếu lo có việc gấp, báo trước với đồng nghiệp rằng việc gấp thì gọi điện.
- Ăn trưa rời khỏi bàn làm việc ít nhất mười lăm phút, không cầm điện thoại. Nghe đơn giản, nhưng với nhiều người đây là quãng nghỉ thật duy nhất trong ngày.
- Viết ra giấy danh sách mọi đầu việc đang ôm, đánh dấu việc nào thật sự của mình, việc nào nhận thêm vì không ai làm. Tờ giấy này dùng cho lúc nói chuyện với quản lý.
- Mỗi tối làm một việc không liên quan đến màn hình trong hai mươi phút: đi bộ quanh khu nhà, tưới cây, nấu một món đơn giản, tắm lâu hơn một chút.
- Nói với một người bạn tin rằng dạo này mình đang rất mệt. Không cần họ giải quyết gì, chỉ để cái mệt không còn là chuyện chỉ mình mình biết.
Sau một tuần, nhìn lại xem việc nào giúp được dù chỉ một chút, giữ nó lại. Việc nào không hợp thì bỏ, không có gì phải áy náy. Hồi sức là việc chậm, đo bằng tuần chứ không bằng ngày.
Những chỗ hay làm sai khi đang kiệt sức
Cố thêm cho xong đợt này. Ai cũng nghĩ sau đợt này sẽ nghỉ, nhưng đợt sau luôn tới. Cố thêm khi đã cạn thường làm việc chậm hơn và sai nhiều hơn, chứ không nhanh xong hơn.
Tìm thêm sức bằng cà phê và đồ ngọt. Ly cà phê thứ ba trong ngày giúp bạn tỉnh được một lúc, nhưng thường làm giấc ngủ tối hôm đó chập chờn hơn, và sáng hôm sau lại cần nhiều cà phê hơn. Vòng này kéo dài vài tuần là cơ thể càng khó hồi. Không cần bỏ hẳn, chỉ nên dừng sau giờ trưa.
Dồn hết vào cuối tuần. Ngủ bù cả ngày thứ Bảy, Chủ nhật thì lo việc nhà, rồi thứ Hai đi làm với cảm giác chưa nghỉ gì. Nghỉ rải đều trong tuần, mỗi ngày một chút, có tác dụng hơn một lần nghỉ dồn.
Ra quyết định lớn trong lúc kiệt sức nhất. Nghỉ việc ngay, chuyển ngành ngay, đổi chỗ ở ngay. Có thể bạn sẽ cần thay đổi thật, nhưng quyết định lúc đầu óc cạn kiệt dễ mang theo sự bực bội nhiều hơn là suy tính. Nếu được, hồi lại một chút rồi hẵng quyết.
Giấu đến khi không giấu nổi. Nhiều người chỉ nói ra khi đã khóc giữa giờ làm hoặc ốm phải nghỉ. Nói sớm, lúc mình còn bình tĩnh, sẽ dễ được lắng nghe và dễ được chia việc hơn nhiều.
Khi nào cần tìm hỗ trợ chuyên môn
Kiệt sức có thể đi kèm hoặc che lấp những vấn đề sức khoẻ khác, cả thân thể lẫn tinh thần, mà một bài viết không phân biệt được. Hãy tìm gặp bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý khi cái mệt đã kéo dài nhiều tuần dù bạn đã thử nghỉ ngơi, khi giấc ngủ rối loạn rõ rệt, khi bạn sút cân hoặc tăng cân nhanh không rõ lý do, hay khi nỗi buồn và cảm giác trống rỗng ở lại gần như cả ngày.
Nên đi khám sớm hơn nữa nếu có những triệu chứng cơ thể khiến bạn lo như đau ngực, khó thở, hồi hộp kéo dài. Đừng tự cho rằng "chắc do stress". Người khám sẽ giúp loại trừ những nguyên nhân khác trước.
Nếu có lúc bạn nghĩ tới chuyện làm hại bản thân, hoặc thấy sống tiếp quá nặng nề, đừng giữ một mình: nói ngay với một người bạn tin cậy, đến cơ sở y tế gần nhất, hoặc gọi cấp cứu 115. Những suy nghĩ đó là dấu hiệu bạn cần được giúp, và sự giúp đỡ có thật, có hiệu quả. Bạn cũng có thể tìm đường dây tư vấn tâm lý của bệnh viện hoặc tổ chức uy tín, tra số trên trang chính thức của họ.
Câu hỏi thường gặp
Kiệt sức vì công việc có phải là bệnh không?
Kiệt sức vì công việc thường được mô tả là tình trạng do căng thẳng ở chỗ làm kéo dài mà không được giải toả, chứ không phải một nhãn để tự dán cho mình. Nếu bạn lo lắng về sức khoẻ, người có chuyên môn mới là người đánh giá được.
Nghỉ phép một tuần có hết kiệt sức không?
Một tuần nghỉ giúp bạn thở được, nhưng nếu quay lại đúng khối lượng việc và cách làm cũ thì cái mệt sẽ quay về khá nhanh. Kỳ nghỉ có ích nhất khi đi kèm một vài thay đổi nhỏ sau khi đi làm lại.
Mình vẫn làm xong việc thì có phải là chưa kiệt sức không?
Không hẳn. Nhiều người kiệt sức vẫn hoàn thành việc, chỉ là phải gồng gấp đôi và trả giá bằng giấc ngủ, sức khoẻ, các mối quan hệ. Việc xong chưa nói lên được bạn đang ổn hay không.
Có nên nghỉ việc ngay khi thấy mình kiệt sức không?
Bài này không khuyên nghỉ hay ở lại, vì mỗi người có hoàn cảnh khác nhau. Điều nên tránh là quyết định trong lúc cạn kiệt nhất. Hãy giảm tải, nói chuyện với quản lý và người thân trước, rồi xem lại khi đầu óc đã nhẹ hơn.
Làm sao biết mình chỉ đang lười hay đang kiệt sức?
Người lười thường vẫn thấy dễ chịu khi không làm gì. Người kiệt sức thì không làm cũng không yên, nghỉ mà vẫn áy náy và vẫn mệt. Nếu bạn đang tự trách mình lười, đó lại là một dấu hiệu nên nhìn kỹ hơn.
Kiệt sức có tự hết không?
Khi nguồn rút sức được giảm bớt và bạn có thời gian hồi lại, nhiều người dần thấy khá hơn. Nếu đã thay đổi mà vài tuần vẫn không đỡ, hoặc bạn thấy ngày càng nặng, hãy gặp bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý.