Viết ra giấy trước khi ngủ giúp đầu nhẹ vì nó chuyển những thứ đang lơ lửng trong đầu sang một chỗ chắc chắn bên ngoài. Khi đầu óc biết việc đã được ghi lại, nó bớt phải nhắc đi nhắc lại "đừng quên, đừng quên" lúc bạn nằm xuống. Không cần văn hay, không cần viết dài; mười phút với giấy bút, đặt ở bàn chứ không trên giường, là đủ cho nhiều người.
Nhưng viết cũng có cách. Viết lan man thành nhật ký dài lúc khuya có thể khơi thêm cảm xúc thay vì khép lại. Bài này giới thiệu ba kiểu viết dùng cho ba loại nỗi lo khác nhau, các bước cho mười phút trước giờ ngủ, một trang mẫu, những chỗ hay sai, cách xử lý khi viết lại làm mình buồn hơn, và khi nào nên tìm người có chuyên môn.
Vì sao viết ra lại làm đầu nhẹ hơn
Trí nhớ ngắn hạn của con người giống một chiếc bàn nhỏ: chỉ để được vài thứ cùng lúc. Khi bạn cố giữ cả danh sách việc ngày mai, câu nói của đồng nghiệp hồi chiều, chuyện tiền nhà và nỗi lo về kỳ thi, chiếc bàn đầy ứ, và đầu óc phải liên tục xoay vòng để không đánh rơi thứ nào. Việc xoay vòng ấy chính là cảm giác "nghĩ không dừng".
Viết ra giấy là dọn bớt chiếc bàn. Những thứ được ghi lại không biến mất, chúng chỉ được chuyển sang một chỗ đáng tin hơn. Ngoài ra, khi phải viết thành câu, nỗi lo mơ hồ buộc phải có hình dạng: "mình sợ thi trượt" sẽ thành "mình chưa ôn chương ba môn Hoá, còn mười hai ngày". Câu thứ hai nghe vẫn căng, nhưng là thứ có thể làm.
Hà, 17 tuổi, học lớp 12 ở Thái Nguyên, kể rằng tháng trước kỳ thi, cứ tắt đèn là đầu cô bắt đầu liệt kê: đề cương Sử chưa thuộc, bài kiểm tra Toán thứ Năm, cô bạn thân đang giận, bố mẹ hỏi chuyện chọn trường. Từ khi cô dành mười phút viết trước khi lên giường, cô vẫn có đêm khó ngủ, nhưng số đêm nằm hai tiếng không ngủ được giảm đi rõ rệt.
Ba kiểu viết cho ba loại nỗi lo
Không phải nỗi lo nào cũng cần cùng một kiểu viết. Chọn kiểu hợp với thứ đang đè nặng tối hôm đó.
| Kiểu viết | Hợp với | Cách làm |
|---|---|---|
| Đổ hết ra giấy | Đầu óc rối, không rõ đang lo gì | Viết liên tục năm phút mọi thứ đang nghĩ, không sửa, không chấm câu cho đẹp, không đọc lại |
| Danh sách việc ngày mai | Lo quên việc, lo không kịp | Ghi các việc cần làm, khoanh ba việc quan trọng nhất, ghi việc đầu tiên sẽ làm khi thức dậy |
| Hỏi và trả lời | Một nỗi lo cụ thể cứ quay lại | Viết nỗi lo thành câu hỏi, rồi viết câu trả lời thật nhất mình có lúc này, kể cả "mình chưa biết, mai mình sẽ hỏi cô" |
Nhiều tối bạn sẽ dùng hai kiểu nối nhau: đổ hết ra trước, rồi từ đống chữ ấy nhặt ra danh sách việc. Không có cách nào đúng tuyệt đối; thử trong một tuần, để ý tối nào ngủ dễ hơn, rồi giữ kiểu đó.
Mười phút với giấy bút trước giờ ngủ
Chọn một cuốn sổ riêng chỉ dùng cho việc này, để ở bàn hoặc ghế cạnh phòng ngủ, không để trên giường.
- Khoảng một tiếng trước giờ định ngủ, ngồi xuống với sổ và bút. Tắt thông báo điện thoại.
- Ghi ngày ở đầu trang, rồi viết dòng đầu: "Tối nay trong đầu mình có…"
- Viết khoảng năm phút theo kiểu hợp với tối hôm đó. Viết bằng tay, chậm cũng được.
- Dành hai phút ghi danh sách việc ngày mai và khoanh việc đầu tiên.
- Viết một dòng cuối để khép lại, ví dụ: "Những chuyện này đã có chỗ. Mai mình xem tiếp."
- Gấp sổ, để sổ ở chỗ cũ. Đi đánh răng, rửa mặt, rồi mới vào giường.
Hành động gấp sổ và rời khỏi chỗ viết là một tín hiệu cho đầu óc biết phần nghĩ của ngày đã xong. Nếu giữa đêm một ý mới hiện lên, có thể bật đèn nhỏ ghi một dòng vào tờ giấy để sẵn cạnh giường, rồi nằm lại, không viết thêm. Sau vài tuần, chính việc ngồi xuống với cuốn sổ cũng trở thành một nghi thức nhẹ nhàng mà cơ thể gắn với lúc sắp đi ngủ.
Một trang mẫu của Hà
Dưới đây là một trang Hà viết vào tối thứ Ba, giữ nguyên tinh thần, đổi vài chi tiết. Đọc để thấy một trang "đủ dùng" trông như thế nào, không phải để bắt chước câu chữ:
Tối nay trong đầu mình có: Sử chương bốn chưa thuộc. Toán thứ Năm kiểm tra. Linh vẫn chưa nhắn lại từ hôm cãi nhau. Mẹ hỏi chọn trường ở Hà Nội hay ở nhà, mình chưa biết. Thấy mệt, đau vai.
Việc ngày mai: ôn Sử chương bốn ba mươi phút sau giờ ăn trưa. Làm lại năm bài Toán dạng hàm số. Nhắn Linh một câu xin lỗi trước giờ vào lớp. Việc đầu tiên: dậy uống nước, rồi ôn Sử mười phút.
Câu hỏi: nếu mình thi không tốt thì sao? Trả lời thật: mình chưa biết điểm thế nào. Mình biết là mình đã ôn đều ba tháng. Mai mình hỏi cô chủ nhiệm về các phương án nếu điểm thấp hơn dự tính. Những chuyện này đã có chỗ. Mai mình xem tiếp.
Trang này chưa tới hai trăm chữ. Nó không giải quyết hết nỗi lo, nhưng biến bốn khối mù mờ thành ba việc làm được và một câu hỏi có người để hỏi. Đó là tất cả những gì một trang viết buổi tối cần làm.
Những chỗ hay sai khi viết để bớt lo
Viết thành nhật ký dài lúc khuya. Viết lan man về mọi cảm xúc của cả ngày có thể khơi dậy thêm cảm xúc, làm bạn tỉnh hơn. Viết sâu về cảm xúc thì nên làm vào buổi chiều hoặc cuối tuần, còn buổi tối giữ ngắn.
Đọc lại sổ giữa đêm. Giữa đêm, những dòng viết ra trông nặng nề hơn ban ngày. Sổ để đó, sáng mai đọc.
Viết trên điện thoại. Mở điện thoại để ghi chú dễ dẫn sang mạng xã hội, tin nhắn, và ánh sáng màn hình làm đầu óc tỉnh thêm. Giấy bút đơn giản mà ít cám dỗ hơn.
Biến trang viết thành bản tự kết tội. "Mình lười, mình tệ, mình chẳng ra gì" không phải là ghi nỗi lo, mà là tự trách. Nếu thấy mình viết như vậy, đổi sang câu mô tả việc: "Hôm nay mình chưa ôn được Sử."
Ép mình phải viết điều tích cực. Ghi điều biết ơn có thể dễ chịu với một số người, nhưng ép mình viết khi trong lòng nặng nề tạo thêm cảm giác giả. Một dòng thật như "hôm nay mệt" vẫn tốt hơn ba dòng gượng.
Khi viết lại làm mình buồn hơn
Có những tối, viết ra chạm vào điều đau hơn bạn tưởng. Đó không phải là bạn làm sai. Vài cách xử lý:
- Dừng viết, đặt bút xuống, thở ra chậm vài lần. Không cần viết cho xong.
- Đổi sang kiểu danh sách việc, ngắn và cụ thể, để kéo đầu óc về những thứ làm được.
- Nhắn hoặc gọi cho một người bạn tin, chỉ cần nói "mình đang hơi buồn, nói chuyện chút được không".
- Hôm sau, thử viết cùng nội dung đó vào ban ngày, khi có nhiều sức hơn.
- Nếu tối nào viết cũng thấy nặng hơn, tạm ngưng kiểu viết này và thử cách khác như đi dạo ngắn hay nghe nhạc nhẹ.
Viết là một công cụ, không phải bài tập bắt buộc. Có người hợp, có người không. Nếu bạn nhận ra trang viết thường xuyên dẫn đến những ý nghĩ rất tối, đó là thông tin quan trọng, nên kể với người tin cậy và người có chuyên môn thay vì chỉ giữ trong sổ.
Tự kiểm sau hai tuần viết
Sau khoảng hai tuần, lật lại cuốn sổ vào một buổi chiều cuối tuần và tự trả lời những câu sau. Mục đích là biết cách viết này có hợp với mình không, chứ không phải chấm điểm mình:
- Những tối có viết, mình vào giấc nhanh hơn, chậm hơn hay như cũ?
- Kiểu viết nào mình dùng nhiều nhất, và kiểu nào thấy nhẹ nhất sau khi viết?
- Có nỗi lo nào xuất hiện gần như mỗi tối không? Nếu có, nó cần một việc cụ thể ban ngày hay cần một người để kể?
- Danh sách việc ngày mai có được làm thật không, hay chỉ chép đi chép lại?
- Có tối nào viết xong lại thấy nặng hơn không, và tối đó có gì khác?
Nếu một nỗi lo xuất hiện mười tối liền, đó là dấu hiệu nó cần được xử lý ở chỗ khác ngoài trang giấy: một cuộc nói chuyện, một câu hỏi gửi đúng người, hay một quyết định cần đưa ra. Hà nhận ra chuyện chọn trường xuất hiện gần như mỗi tối, nên cô xin bố mẹ một buổi tối Chủ nhật ngồi bàn hẳn. Sau buổi đó, dòng ấy biến khỏi sổ.
Khi nào cần tìm hỗ trợ chuyên môn
Viết là cách tự chăm sóc tốt, nhưng không thay được sự giúp đỡ khi bạn cần. Nếu nhiều tuần liền bạn vẫn khó ngủ dù đã viết, thấy buồn hay lo gần như cả ngày, bỏ ăn, mất hứng thú với việc học việc làm, hoặc những trang viết toàn là cảm giác vô vọng, hãy tìm gặp chuyên gia tâm lý hoặc bác sĩ. Bạn có thể mang cuốn sổ theo; nó giúp người có chuyên môn hiểu bạn nhanh hơn.
Với học sinh, có thể bắt đầu bằng việc nói với bố mẹ, thầy cô chủ nhiệm hoặc phòng tư vấn tâm lý của trường nếu có. Nếu bạn đang bị bạo lực, xâm hại hay bắt nạt, gọi Tổng đài quốc gia bảo vệ trẻ em 111.
Nếu có lúc bạn viết ra hoặc nghĩ đến chuyện làm hại bản thân, đừng để nó chỉ nằm trên giấy. Hãy nói ngay với một người tin cậy, đến cơ sở y tế gần nhất hoặc gọi 115. Tìm đường dây tư vấn tâm lý của bệnh viện, tổ chức uy tín trên trang chính thức của họ. Có người sẵn sàng nghe và giúp được.
Câu hỏi thường gặp
Viết bao lâu trước khi ngủ là đủ?
Khoảng mười phút là đủ với hầu hết mọi người: năm phút đổ suy nghĩ ra giấy, vài phút ghi việc ngày mai, một dòng khép lại. Viết quá lâu lúc khuya dễ khơi thêm cảm xúc thay vì làm đầu óc dịu.
Có cần giữ lại những trang đã viết không?
Tuỳ bạn. Nhiều người thích giữ để vài tháng sau đọc lại thấy mình đã đi qua những gì. Có người thấy nhẹ hơn khi xé bỏ trang xả cảm xúc. Danh sách việc thì nên giữ đến khi làm xong.
Viết trên điện thoại có được không?
Được, nếu bạn kỷ luật được việc không mở ứng dụng khác. Nhưng với đa số, giấy bút ít cám dỗ hơn và không có ánh sáng màn hình làm tỉnh ngủ, nên phù hợp hơn cho buổi tối.
Không biết viết gì thì sao?
Bắt đầu bằng câu "Tối nay trong đầu mình có…" rồi viết bất cứ điều gì hiện lên, kể cả "mình không biết viết gì". Thường sau vài dòng, những điều thật sự đang nghĩ sẽ tự xuất hiện.
Học sinh lớp 12 có nên viết mỗi tối trong mùa thi không?
Có thể có ích, nhất là danh sách việc ngày mai và một câu hỏi lớn nhất đang lo. Giữ ngắn để không lấy mất thời gian ngủ. Nếu lo lắng quá sức, nên nói với bố mẹ hoặc thầy cô.
Nếu viết ra những ý nghĩ tiêu cực thì có sao không?
Viết ra cảm xúc buồn là bình thường. Nhưng nếu trang viết có ý nghĩ làm hại bản thân, đừng giữ một mình: nói ngay với người tin cậy, đến cơ sở y tế gần nhất hoặc gọi 115.