Thở chậm khi đang lo lắng có tác dụng vì nó là một trong rất ít cách bạn tác động trực tiếp lên cơ thể đang căng: khi thở ra chậm và dài hơn hít vào, nhịp tim có xu hướng dịu đi, vai buông xuống, đầu óc có thêm vài giây để suy nghĩ thay vì phản ứng. Thở không làm nỗi lo biến mất, nhưng giúp bạn đủ bình tĩnh để chọn việc tiếp theo.
Cách thở hiệu quả nhất là cách bạn đã tập lúc bình tĩnh, vì khi đang hoảng, ai cũng khó học điều mới. Bài này giới thiệu ba kiểu thở đơn giản, cách tập mỗi ngày, cách dùng trong vài tình huống thật, những chỗ hay sai làm choáng đầu, và quan trọng nhất: lúc nào không được tự tập thở mà phải gọi 115.
Vì sao hơi thở đổi được cảm giác
Phần lớn hoạt động trong cơ thể như nhịp tim, tiêu hoá, mồ hôi diễn ra tự động, bạn không ra lệnh được. Hơi thở thì đặc biệt: nó vừa tự chạy, vừa có thể điều khiển bằng ý muốn. Vì vậy hơi thở là "cánh cửa" để bạn gửi tín hiệu ngược lại cho cơ thể: hiện giờ không có nguy hiểm, có thể hạ báo động xuống.
Khi lo, hơi thở thường nhanh và nông, chủ yếu ở ngực. Thở ra chậm và kéo dài là động tác ngược với kiểu thở báo động ấy. Nhiều người nhận thấy sau vài phút thở ra dài, nhịp tim chậm lại, tay bớt run, đầu bớt ong. Đây là cảm nhận chung được ghi nhận rộng rãi, không phải phép màu, và mức tác dụng khác nhau ở mỗi người.
Anh Tùng, 41 tuổi, chăm mẹ ốm lâu ngày ở Nghệ An, kể rằng những đêm mẹ trở mình đau, anh thấy ngực mình thắt lại, đầu nghĩ liên tục về chuyện tiền thuốc và công việc bỏ dở. Anh không có thời gian cho những bài tập dài. Thứ giúp anh là ba phút thở ra chậm ngoài hiên sau khi mẹ đã ngủ lại, đủ để anh vào giường mà không mang theo cả khối căng thẳng.
Ba kiểu thở dễ tập
Chọn một kiểu thấy dễ chịu nhất với mình. Không cần thở theo số đếm chính xác; nếu thấy hụt hơi, rút ngắn số đếm lại.
| Kiểu thở | Cách làm | Hợp với lúc nào |
|---|---|---|
| Thở ra dài | Hít vào nhẹ qua mũi đếm đến bốn, thở ra từ từ qua miệng như thổi nguội cốc trà, đếm đến sáu | Hầu hết mọi lúc: trước khi ngủ, khi căng thẳng nhẹ, khi chờ đợi |
| Thở hộp | Hít vào đếm bốn, giữ nhẹ đếm bốn, thở ra đếm bốn, nghỉ đếm bốn, như đi quanh bốn cạnh một chiếc hộp | Khi cần tập trung trước việc quan trọng như thi, thuyết trình |
| Thở theo ngón tay | Đưa ngón trỏ tay này lần theo các ngón tay kia: lần lên là hít vào, lần xuống là thở ra, đi hết năm ngón rồi đổi chiều | Khi đầu óc rối không đếm nổi, khi dạy trẻ nhỏ |
Kiểu thở hộp có đoạn giữ hơi, không hợp với một số người thấy khó chịu khi nín thở; khi đó bỏ đoạn giữ, chỉ hít và thở ra. Người có bệnh về hô hấp, tim mạch hoặc đang mang thai nên hỏi bác sĩ trước khi tập các kiểu có giữ hơi.
Tập lúc bình tĩnh trước, dùng lúc lo sau
Giống như tập bơi ở chỗ nước nông trước khi ra chỗ sâu, hơi thở cần được tập khi bạn đang ổn để lúc khó khăn nó tự bật ra.
- Chọn hai thời điểm cố định mỗi ngày, ví dụ sau khi đánh răng buổi sáng và trước khi lên giường.
- Ngồi thẳng lưng thoải mái, hai chân chạm sàn, một tay đặt lên bụng.
- Thở theo kiểu đã chọn trong khoảng ba phút. Để ý bàn tay trên bụng nhô lên khi hít, hạ xuống khi thở ra.
- Nếu đầu óc trôi đi chỗ khác, nhẹ nhàng quay lại với số đếm, không tự trách.
- Giữ như vậy trong hai tuần trước khi dùng vào lúc thật sự căng thẳng.
- Sau mỗi buổi tập, ghi một dấu nhỏ vào sổ để thấy mình đã giữ được bao nhiêu ngày.
Ba phút nghe ít, nhưng làm đều đặn quan trọng hơn làm lâu. Anh Tùng tập vào lúc đun nước pha sữa cho mẹ buổi sáng, vì đó là quãng anh vẫn phải đứng chờ. Gắn việc tập vào một việc đã có sẵn trong ngày giúp bạn không phải nhớ thêm một lịch mới.
Dùng hơi thở trong vài tình huống thật
Khi đã tập quen, bạn có thể mang hơi thở vào những lúc cần. Một vài cách dùng cụ thể:
- Trước giờ vào phòng thi hay phòng phỏng vấn: ngồi ở ghế chờ, thở hộp năm vòng, rồi đọc lại một ý chính mình muốn nói.
- Khi tỉnh giấc giữa đêm vì lo: nằm yên, tay đặt lên bụng, thở ra dài mười lần, không mở điện thoại xem giờ.
- Khi cuộc nói chuyện trong nhà bắt đầu căng: nói "để mình uống ngụm nước đã", ra khỏi phòng một phút và thở ra dài vài lần trước khi trả lời.
- Khi đang chờ một tin quan trọng: đặt điện thoại úp xuống, thở theo ngón tay hai vòng, rồi làm một việc tay chân.
- Khi đang chăm người ốm và thấy quá tải: ra chỗ thoáng gần đó, ba phút thở chậm trước khi quay lại.
Không phải lần nào thở xong cũng thấy nhẹ ngay. Có lúc nỗi lo chỉ giảm một chút. Một chút đó đã đủ để bạn nói một câu bình tĩnh hơn hoặc quyết định chậm lại, và đó là điều hơi thở làm được. Lâu dần, chỉ cần vài nhịp thở ra dài là cơ thể đã nhận ra tín hiệu quen thuộc và dịu xuống nhanh hơn những lần đầu.
Những chỗ hay sai khiến thở không giúp được
Hít thật sâu, thật mạnh. Nhiều người nghĩ hít càng sâu càng tốt, nhưng hít mạnh và nhanh liên tục có thể làm choáng đầu, tê tay. Trọng tâm là thở ra chậm, còn hít vào chỉ cần nhẹ nhàng.
Cố thở cho "đúng". Lo mình đếm sai, thở sai lại thành thêm một nỗi lo. Số đếm chỉ là gợi ý; thấy thoải mái là đúng.
Mong hết lo ngay sau vài hơi. Thở giúp hạ mức căng, không xoá được chuyện đang lo. Mong đợi quá cao dễ khiến bạn thất vọng và bỏ tập.
Dùng hơi thở để né mãi một việc cần làm. Thở chậm trước khi gọi một cuộc điện thoại khó là tốt; thở mãi để khỏi phải gọi thì không còn là tự chăm sóc.
Chỉ tập khi đang hoảng. Lúc hoảng, đầu óc khó nhớ cách mới. Kiểu thở chưa từng tập thường bị bỏ dở giữa chừng. Tập đều lúc bình tĩnh mới là phần quyết định.
Thở cùng người thân đang hoảng
Khi người thân đang lo lắng dữ dội, bạn có thể giúp họ bằng chính hơi thở của mình. Trước hết hỏi nhanh xem họ có đau ngực, khó thở nhiều, choáng hay không; có thì gọi 115 ngay. Nếu không có dấu hiệu nguy hiểm:
- Ngồi xuống ngang tầm với họ, nói chậm và nhỏ: "Có mình ở đây. Mình thở cùng nhau nhé."
- Không bắt họ kể chuyện hay giải thích lúc này.
- Tự mình thở ra chậm, đủ to để họ nghe thấy, đếm thành tiếng: "Hít vào… hai, ba, bốn. Thở ra… hai, ba, bốn, năm, sáu."
- Nếu họ đồng ý, đặt tay họ lên bụng họ hoặc nắm nhẹ tay họ để có điểm bám.
- Tiếp tục vài phút cho đến khi hơi thở của họ chậm lại theo bạn.
- Khi họ đã dịu, đưa nước, hỏi họ cần gì tiếp theo: ngồi yên, đi lại, hay nói chuyện.
Người đang hoảng thường không làm theo được lời chỉ dẫn, nhưng dễ "bắt nhịp" theo người bình tĩnh bên cạnh. Sự có mặt điềm tĩnh của bạn đôi khi giúp nhiều hơn bất kỳ lời khuyên nào.
Lúc không được tự tập thở mà phải đi khám hoặc gọi 115
Bài tập thở dành cho cảm giác căng thẳng, lo lắng ở người đã được biết là không có vấn đề sức khoẻ cấp tính. Nó không dùng để xử lý khó thở do bệnh. Nếu bạn khó thở đột ngột và nhiều, thở rít, môi tím tái, đau hay tức ngực, choáng như sắp ngất, hoặc khó thở kèm sốt cao, hãy gọi 115 ngay, đừng cố tự tập thở cho qua.
Nếu bạn hay có cơn hụt hơi, cảm giác không hít đủ không khí mà chưa từng đi khám, hãy gặp bác sĩ trước. Nhiều nguyên nhân về phổi, tim, thiếu máu có thể gây cảm giác giống như lo lắng. Khi bác sĩ đã kiểm tra và xác nhận không có vấn đề thể chất cần điều trị, các kiểu thở trong bài mới là lựa chọn an toàn.
Với trẻ nhỏ đang khó thở, người già có bệnh nền, phụ nữ mang thai, ngưỡng đi khám cần thấp hơn. Khi phân vân, chọn đi khám. Người ở cùng nên biết các dấu hiệu này để gọi giúp khi người bị không tự nói được.
Khi nào cần tìm hỗ trợ chuyên môn
Nếu bạn đã tập thở đều đặn vài tuần mà nỗi lo vẫn chiếm gần hết ngày, khiến bạn khó ngủ, khó làm việc, né những chỗ cần đến, hoặc thường xuyên có những cơn sợ hãi dữ dội, hãy tìm gặp bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý. Hơi thở là công cụ tự chăm sóc, không thay cho việc được người có chuyên môn đánh giá và đồng hành.
Với người đang chăm sóc người thân ốm lâu ngày như anh Tùng, sự kiệt sức và lo âu có thể dồn lại âm thầm. Nhận ra mình cần giúp đỡ không phải là bỏ bê người bệnh; một người chăm sóc được nghỉ ngơi và được hỗ trợ thì chăm người thân tốt hơn.
Nếu có lúc bạn thấy quá sức đến mức nghĩ đến chuyện làm hại bản thân, hãy nói ngay với một người tin cậy, đến cơ sở y tế gần nhất hoặc gọi 115. Có thể tìm đường dây tư vấn tâm lý của bệnh viện, tổ chức uy tín trên trang chính thức của họ. Sự giúp đỡ có thật, và nó có tác dụng.
Câu hỏi thường gặp
Thở chậm bao lâu thì thấy tác dụng?
Nhiều người thấy dịu đi sau khoảng một đến ba phút thở ra chậm. Mức tác dụng khác nhau ở mỗi người và rõ hơn khi đã tập đều đặn lúc bình tĩnh trong vài tuần.
Tập thở mà bị chóng mặt thì làm sao?
Thường do hít quá sâu hoặc quá nhanh. Dừng lại, thở bình thường, sau đó tập lại với hơi hít vào nhẹ hơn và số đếm ngắn hơn. Nếu chóng mặt kéo dài hoặc kèm dấu hiệu khác, hãy đi khám.
Thở hộp có hợp với mọi người không?
Không hẳn. Đoạn giữ hơi làm một số người khó chịu. Người có bệnh hô hấp, tim mạch hoặc đang mang thai nên hỏi bác sĩ trước. Có thể bỏ đoạn giữ, chỉ hít vào và thở ra chậm.
Có thể dạy trẻ nhỏ tập thở không?
Có. Cách thở theo ngón tay hoặc giả vờ thổi nến, thổi bong bóng phù hợp với trẻ nhỏ. Nên tập lúc con vui vẻ, như một trò chơi, để khi con buồn hay sợ, cha mẹ có thể nhắc con thở cùng.
Khó thở vì lo lắng và khó thở vì bệnh khác nhau thế nào?
Không nên tự phân biệt. Khó thở đột ngột, nhiều, kèm đau ngực, môi tím, choáng hay sốt cao cần gọi 115 ngay. Cơn hụt hơi lặp lại mà chưa từng đi khám thì nên gặp bác sĩ trước.
Tập thở có thay được việc gặp chuyên gia tâm lý không?
Không. Thở là cách tự chăm sóc hữu ích nhưng không thay được sự đánh giá và đồng hành của người có chuyên môn khi lo âu kéo dài, ảnh hưởng nhiều đến cuộc sống.