Tỉnh giấc giữa đêm là chuyện bình thường: giấc ngủ đi theo từng chu kỳ, và giữa các chu kỳ ai cũng thức thoáng qua, chỉ là thường không nhớ. Điều làm bạn không ngủ lại được không phải lần tỉnh dậy, mà là nỗi lo kịp bám vào khoảnh khắc ấy, kéo bạn từ trạng thái lơ mơ sang tỉnh hẳn. Càng nhìn đồng hồ, càng tính "còn mấy tiếng nữa", đầu óc càng tỉnh.
Vì vậy cách xử lý tập trung vào hai chỗ: năm phút đầu sau khi tỉnh để không "kích hoạt" thêm, và cách quyết định nằm tiếp hay ngồi dậy khi đã thức lâu. Bài này đi qua từng bước, kèm những việc nên làm ban ngày để đêm ít tỉnh giấc hơn, những chỗ hay sai, và dấu hiệu cho thấy nên đi khám.
Tỉnh giấc giữa đêm không phải là hỏng giấc ngủ
Một đêm ngủ của người trưởng thành gồm nhiều chu kỳ nối nhau, mỗi chu kỳ khoảng một tiếng rưỡi. Ở cuối mỗi chu kỳ, giấc ngủ nông đi, và người ta có thể trở mình, thức dậy trong chốc lát rồi ngủ tiếp. Về già, những lần thức ngắn này còn nhiều hơn. Biết điều này giúp bạn bớt nghĩ "mình lại bị mất ngủ rồi" mỗi khi mở mắt lúc nửa đêm.
Linh, 24 tuổi, mới lên TP Hồ Chí Minh đi làm được tám tháng, ở một phòng trọ nhỏ một mình. Gần như đêm nào cô cũng tỉnh lúc khoảng ba giờ. Trong vài giây đầu cô còn lơ mơ, rồi một ý nghĩ nảy lên: "Mai thuyết trình với khách." Thế là đủ. Cô nằm nghĩ về slide, về sếp, về chuyện có nên ở lại thành phố này không, đến khi trời sáng.
Điều đáng để ý trong chuyện của Linh là lần tỉnh dậy hoàn toàn bình thường. Phần khiến cô thức trắng đến sau đó, khi đầu óc bắt đầu làm việc. Đó là phần có thể tập điều chỉnh, và cũng là trọng tâm của các mục dưới đây.
Vì sao nỗi lo hay bật lên đúng giờ ấy
Đầu óc vừa tỉnh nhưng chưa đủ sáng suốt. Lúc nửa đêm, phần não giúp cân nhắc, đặt chuyện vào đúng tỷ lệ còn đang "ngủ", trong khi phần nhạy với nguy hiểm thì đã thức. Kết quả là chuyện nhỏ trông to, chuyện xa trông gần.
Không có gì xung quanh để kéo sự chú ý. Phòng tối, im lặng, không ai để nói chuyện. Nỗi lo là thứ duy nhất còn lại để nghĩ.
Những chuyện ban ngày chưa được khép lại. Việc dang dở, cuộc nói chuyện chưa xong, quyết định còn treo thường chờ đúng lúc này để quay lại.
Cơ thể có lý do riêng để tỉnh. Đói, khát, buồn đi vệ sinh, phòng quá nóng, tiếng ồn, rượu bia buổi tối đều có thể làm tỉnh giấc. Nỗi lo chỉ tranh thủ bám vào. Để ý những lý do này giúp bạn sửa được phần dễ sửa.
Đã quen với việc tỉnh dậy là lo. Sau nhiều đêm như vậy, cơ thể học được một liên kết: mở mắt giữa đêm thì bắt đầu nghĩ. Liên kết này có thể được tập lại theo hướng ngược.
Năm phút đầu tiên sau khi tỉnh
Năm phút đầu quyết định bạn trượt lại vào giấc ngủ hay tỉnh hẳn. Mục tiêu là giữ mọi thứ mờ và chậm:
- Không nhìn đồng hồ, không cầm điện thoại. Biết bây giờ là mấy giờ không giúp bạn ngủ lại.
- Giữ nguyên tư thế hoặc chỉ trở mình nhẹ. Không bật đèn sáng.
- Nếu cần đi vệ sinh, đi trong ánh sáng thật mờ, đi chậm, quay lại giường ngay.
- Khi nỗi lo đầu tiên hiện lên, gọi tên nó trong đầu: "À, chuyện thuyết trình." Rồi nói tiếp: "Chuyện của sáng mai."
- Thở ra chậm và dài vài lần, để ý cảm giác gối dưới đầu, chăn trên người.
- Nếu ý nghĩ cứ lặp lại, thử đếm ngược chậm từ một trăm, mỗi số một hơi thở ra.
Đếm ngược nghe đơn giản nhưng có lý do: nó chiếm đủ chỗ trong đầu để nỗi lo khó chen vào, mà lại đủ nhàm để không làm bạn tỉnh thêm. Nhiều người ngủ lại trước khi đếm xong. Những đêm không ngủ lại được, chuyển sang phần tiếp theo.
Nằm tiếp hay ngồi dậy
Không có một quy tắc cứng cho mọi đêm. Bảng dưới đây giúp bạn quyết định theo tình trạng của mình lúc ấy:
| Tình trạng của bạn | Nên làm |
|---|---|
| Vẫn lơ mơ, người thả lỏng, ý nghĩ trôi qua nhẹ | Nằm tiếp, tiếp tục thở chậm hoặc đếm ngược |
| Đầu tỉnh hẳn nhưng vẫn thấy dễ chịu khi nằm | Nằm nghỉ, coi đó là thời gian cơ thể vẫn được nghỉ ngơi |
| Bắt đầu bực, trằn trọc, trở mình liên tục | Ngồi dậy, rời giường, làm việc nhẹ dưới đèn mờ |
| Nỗi lo lặp đi lặp lại, tim đập nhanh | Ngồi dậy, ghi nỗi lo ra giấy, thở chậm, chờ dịu rồi mới quay lại |
| Đã gần đến giờ dậy thường ngày | Dậy luôn, bắt đầu ngày mới; đêm nay ngủ đúng giờ quen thuộc |
Dòng thứ hai hay bị bỏ qua: nằm yên mà không ngủ vẫn có giá trị nghỉ ngơi nhất định, và nghĩ như vậy giúp bớt áp lực "phải ngủ ngay". Chỉ khi việc nằm đã biến thành vật lộn thì mới cần rời giường.
Những việc làm được khi đã rời giường
Khi đã ngồi dậy, chọn việc nhẹ, đơn điệu, dưới ánh sáng vàng mờ. Mục đích là chờ cơn buồn ngủ quay lại, không phải để "tận dụng thời gian":
- Ngồi ở ghế với chiếc chăn mỏng, uống vài ngụm nước ấm, không uống trà hay cà phê.
- Ghi nỗi lo đang làm mình tỉnh vào một tờ giấy để sẵn, kèm một dòng "sáng mai mình sẽ…"
- Đọc vài trang một cuốn sách giấy quen thuộc, nội dung nhẹ, không gay cấn.
- Gấp quần áo, xếp lại vài thứ trên bàn, những việc tay chân đơn giản.
- Nghe một bản nhạc êm với âm lượng nhỏ, không xem video.
- Ngồi cạnh cửa sổ, nhìn ra ngoài, để ý tiếng mưa, tiếng xe xa xa.
Linh để sẵn một cuốn tiểu thuyết cũ đã đọc nhiều lần trên ghế cạnh cửa sổ. Cô nói vì đã biết hết nội dung nên đọc không bị cuốn vào, chỉ thấy quen và yên. Thường sau mười lăm, hai mươi phút cô ngáp và quay lại giường.
Ban ngày làm gì để đêm ít tỉnh giấc vì lo
Giấc ngủ ban đêm được xây từ cả ngày. Vài việc ban ngày giúp giảm số lần tỉnh và giúp ngủ lại dễ hơn:
- Dậy cùng một giờ mỗi ngày, kể cả cuối tuần và sau đêm ngủ tệ. Đây là cái mốc giúp nhịp ngủ ổn định nhất.
- Ra ánh sáng tự nhiên buổi sáng vài chục phút: đi bộ đến chỗ làm, ăn sáng cạnh cửa sổ.
- Vận động trong ngày, dù chỉ là đi bộ, leo cầu thang thay vì đi thang máy.
- Khép lại việc dang dở trước khi tan làm: ghi việc ngày mai, gửi nốt tin nhắn cần gửi.
- Hạn chế rượu bia buổi tối, vì nó hay làm tỉnh giấc ở nửa sau đêm.
- Không ngủ bù quá lâu ban ngày; nếu cần, chợp mắt ngắn trước ba giờ chiều.
- Có người để kể: một cuộc gọi với bạn bè, người nhà vào buổi tối giúp những chuyện đè nặng có chỗ đi trước khi đêm đến.
Điều cuối đặc biệt quan trọng với người sống một mình xa nhà như Linh. Khi cô bắt đầu gọi cho mẹ mỗi tối thứ Ba và thứ Sáu, kể vài chuyện ở chỗ làm, những đêm tỉnh dậy lo nghĩ thưa dần.
Những chỗ hay sai lúc nửa đêm
Cầm điện thoại xem giờ rồi "tiện" lướt luôn. Một cái nhìn đồng hồ dễ biến thành nửa tiếng lướt mạng. Dùng đồng hồ báo thức riêng và để điện thoại ngoài tầm tay.
Cố giải quyết vấn đề ngay trong đêm. Soạn email, lên kế hoạch, tính tiền lúc ba giờ sáng hiếm khi ra kết quả tốt. Ghi lại vấn đề, để sáng giải quyết.
Ăn uống nhiều khi tỉnh giấc. Một ngụm nước là đủ. Ăn no lúc nửa đêm làm cơ thể tỉnh hơn và có thể khó chịu dạ dày.
Tự nhủ "mai thế nào cũng hỏng". Dự đoán ngày mai tệ vì đêm nay ngủ ít làm thêm lo. Nhiều người ngạc nhiên thấy mình vẫn làm việc ổn sau một đêm ngủ chập chờn.
Dậy muộn hẳn để bù. Ngủ đến trưa sau một đêm tỉnh giấc làm đêm sau càng khó ngủ, tạo vòng lặp. Giữ giờ dậy cũ.
Nhắn tin tâm sự dài cho ai đó lúc nửa đêm rồi chờ trả lời. Muốn có người nghe là nhu cầu thật, nhưng chờ tin nhắn hồi âm giữa đêm giữ bạn tỉnh, và người kia thường đang ngủ. Ghi điều muốn nói ra giấy, sáng mai gọi hoặc nhắn khi đầu óc đã nhẹ hơn. Trừ khi bạn đang có ý nghĩ làm hại bản thân: khi đó đừng chờ, hãy gọi ngay cho người tin cậy hoặc 115.
Khi nào cần tìm hỗ trợ chuyên môn
Hãy đi khám nếu bạn thường xuyên tỉnh giấc và khó ngủ lại kéo dài nhiều tuần, mệt mỏi rõ ban ngày, hoặc kèm những dấu hiệu như ngáy to, người ngủ cùng thấy bạn có lúc ngưng thở, thức dậy vì khó thở, đau, đi tiểu đêm nhiều lần, tim đập nhanh. Những dấu hiệu này cần bác sĩ kiểm tra, không chỉ là chuyện lo nghĩ.
Nếu tỉnh dậy sớm đi kèm buồn bã nặng nề, mất hứng thú với mọi thứ, thấy mình vô dụng kéo dài, hãy tìm gặp bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý. Đừng tự dùng thuốc ngủ hay thuốc của người khác.
Nếu những giờ thức giữa đêm mang theo ý nghĩ muốn biến mất hay làm hại bản thân, đừng chờ đến sáng. Hãy gọi cho một người tin cậy, đến cơ sở y tế gần nhất hoặc gọi 115. Đường dây tư vấn tâm lý của bệnh viện, tổ chức uy tín cũng là nơi có thể liên hệ, tra số trên trang chính thức của họ. Đêm dài đến đâu cũng có người sẵn lòng thức cùng bạn.
Câu hỏi thường gặp
Tỉnh giấc lúc ba giờ sáng có phải là bất thường không?
Thức ngắn giữa các chu kỳ ngủ là bình thường, và nhiều người hay để ý lúc ba bốn giờ sáng. Chỉ đáng lo khi tình trạng tỉnh dậy rồi không ngủ lại được kéo dài nhiều tuần và làm bạn mệt rõ ban ngày.
Tỉnh giấc giữa đêm có nên xem giờ không?
Không nên. Biết giờ thường làm bạn tính toán số giờ ngủ còn lại, tăng áp lực và tỉnh hơn. Úp đồng hồ hoặc để điện thoại ngoài tầm tay.
Nằm yên không ngủ được có tác dụng gì không?
Nằm yên thả lỏng vẫn giúp cơ thể nghỉ ngơi phần nào. Nhưng nếu nằm đã thành trằn trọc, bực bội, nên rời giường làm việc nhẹ rồi quay lại khi buồn ngủ.
Người lớn tuổi hay tỉnh giấc giữa đêm có sao không?
Giấc ngủ của người lớn tuổi thường nông hơn và nhiều lần thức hơn. Tuy vậy nếu kèm khó thở, đau, tiểu đêm nhiều lần hay mệt nhiều ban ngày, nên đưa ông bà đi khám.
Tỉnh giấc vì lo chuyện công việc thì làm gì?
Ghi nỗi lo ra giấy kèm một dòng việc sẽ làm sáng mai, thở chậm, đếm ngược. Ban ngày, khép lại việc dang dở trước khi tan làm để đầu óc bớt mang việc về đêm.
Khi nào tỉnh giấc giữa đêm cần đi khám?
Khi kéo dài nhiều tuần, kèm ngáy to, ngưng thở khi ngủ, khó thở, đau, tiểu đêm nhiều, hay buồn bã nặng nề. Có ý nghĩ làm hại bản thân thì báo người tin cậy và gọi 115 ngay.