Lo cho con đến mức không yên thường xảy ra khi tình thương và cảm giác bất lực trộn vào nhau: con lớn dần, đi xa khỏi tầm mắt, còn cha mẹ thì không thể đi theo để bảo vệ. Đầu óc lấp khoảng trống đó bằng những kịch bản xấu, và nỗi lo bắt đầu dẫn dắt cách mình đối xử với con. Nỗi lo ấy xuất phát từ yêu thương, nhưng nếu không được điều chỉnh, nó có thể làm con thấy ngột ngạt hoặc học theo cách nhìn thế giới đầy đe doạ.
Bài này giúp cha mẹ nhìn nỗi lo của mình theo độ tuổi con, có các bước cụ thể khi đang hoảng vì con chưa về hay không nghe máy, đổi việc canh chừng bằng những thoả thuận an toàn con hiểu và giữ được, và biết khi nào chính mình cần người hỗ trợ. Không có cha mẹ nào hết lo hoàn toàn; mục tiêu là lo vừa đủ để con an toàn và cả nhà vẫn thở được.
Lo cho con là bản năng, nhưng lo quá thì sao
Từ khi con mới sinh, cha mẹ được "lập trình" để để ý từng tiếng khóc, từng lần con sốt. Sự nhạy bén ấy giúp con sống sót qua những năm đầu đời. Vấn đề là khi con lớn, nhu cầu được bảo vệ của con giảm dần, còn mức báo động trong lòng cha mẹ thì không giảm theo. Con mười lăm tuổi đi học thêm về muộn, nhưng phản ứng trong người mẹ vẫn giống như khi con ba tuổi đi lạc ở chợ.
Chị Mai, 44 tuổi, ở Huế, kể rằng con trai lớp 10 đi học thêm bằng xe đạp điện, hẹn chín giờ về. Chín giờ mười phút, chị gọi ba cuộc không ai nghe. Chín giờ hai mươi, chị đã nghĩ đến chuyện tai nạn, đã thay áo định đi tìm. Chín giờ hai lăm, con về, điện thoại hết pin. Chị thở phào rồi quát con một trận. Con đóng cửa phòng. Cả hai mất ngủ.
Chuyện của chị Mai rất phổ biến, và không có gì sai khi chị lo. Điều đáng để ý là nỗi lo đã đi xa hơn thực tế rất nhanh, rồi biến thành cơn giận đổ lên con. Nếu chuyện này xảy ra thường xuyên, con sẽ học cách giấu hơn là cách báo, và đó là điều ngược hẳn với mong muốn của cha mẹ.
Nỗi lo hay gặp theo độ tuổi con và điều thật sự giúp
Mỗi giai đoạn có những nỗi lo riêng. Bảng dưới đây không phải để so ai lo đúng, mà để thấy đâu là chỗ cha mẹ có thể chuyển từ lo sang làm.
| Tuổi con | Nỗi lo hay gặp | Điều thật sự giúp |
|---|---|---|
| Dưới 6 tuổi | Ốm vặt, té ngã, ăn ít, đi lạc | Học cách sơ cứu cơ bản, dạy con nhớ tên bố mẹ và cách nhờ người lớn đáng tin khi lạc |
| 6 đến 11 tuổi | Bị bạn bắt nạt, đi đường, người lạ | Hỏi chuyện ở trường mỗi ngày bằng câu cụ thể, tập với con tình huống "nếu có người lạ rủ đi" |
| 12 đến 15 tuổi | Mạng xã hội, bạn xấu, học sa sút | Thống nhất luật dùng điện thoại cùng con, biết bạn thân của con là ai |
| 16 tuổi trở lên | Đi chơi về muộn, xe cộ, chuyện tình cảm | Thoả thuận giờ báo tin, có người liên lạc dự phòng, tin tưởng có giới hạn rõ |
Cột cuối đều là việc làm được vào ban ngày, khi cả nhà bình tĩnh. Đó là chỗ nỗi lo của cha mẹ nên đổ vào. Lo lúc mười giờ đêm khi con chưa về không làm con an toàn hơn; một thoả thuận rõ ràng từ trước thì có.
Khi nỗi lo của cha mẹ chuyển thành nỗi sợ của con
Con học cách nhìn thế giới qua mắt cha mẹ. Nếu mỗi lần con ra khỏi nhà đều nghe "cẩn thận kẻo bị bắt cóc", "đừng nói chuyện với ai", con có thể lớn lên thấy mọi người lạ đều nguy hiểm và ngại thử những điều mới.
Con bắt đầu giấu chuyện. Khi kể ra là bị hỏi dồn, bị cấm, con chọn cách im lặng. Đến lúc con thật sự gặp chuyện, con lại không dám nói với cha mẹ đầu tiên.
Con thấy mình không được tin. Gọi điện mười lần một buổi, đọc tin nhắn của con, đi theo con đến chỗ hẹn khiến con, nhất là con tuổi teen, thấy mình bị coi như trẻ nhỏ.
Con gánh cảm xúc của cha mẹ. Có những đứa trẻ biết rằng mẹ sẽ lo đến phát ốm nếu mình đi chơi, nên tự bỏ những điều mình muốn. Lâu dần con sống để làm cha mẹ yên tâm hơn là sống cuộc đời của mình.
Điều này không có nghĩa là thôi quan tâm. Con vẫn cần cha mẹ để ý và đặt giới hạn. Chỉ là sự để ý ấy nên đến từ thoả thuận và lòng tin, không đến từ nỗi sợ.
Các bước khi đang hoảng vì con chưa về hay không nghe máy
Những phút chờ đợi là lúc kịch bản xấu chạy nhanh nhất. Có sẵn các bước trong đầu giúp bạn hành động thay vì hoảng loạn:
- Dừng lại, thở ra chậm vài lần. Nhắc mình: lý do phổ biến nhất khi con không nghe máy là hết pin, để im lặng, hoặc đang đi đường.
- Gọi cho người liên lạc dự phòng đã thống nhất từ trước: bạn đi cùng, phụ huynh bạn, giáo viên lớp học thêm.
- Đặt cho mình một mốc chờ hợp lý, ví dụ thêm hai mươi phút, trong lúc đó làm một việc tay chân như rửa bát.
- Nếu quá mốc mà vẫn không liên lạc được ai, đến chỗ con thường đi qua hoặc chỗ học.
- Khi có dấu hiệu nguy hiểm thật, như con bị đe doạ hay mất tích, báo công an 113; có người bị thương thì gọi cấp cứu 115.
- Khi con về, ôm con hoặc nói "mẹ mừng con về" trước. Chuyện vì sao không báo tin để sáng mai nói.
Bước cuối là bước khó nhất và quan trọng nhất. Nếu mỗi lần về muộn là một trận mắng, con sẽ học cách tránh mắng chứ không học cách báo tin. Nói chuyện vào hôm sau, khi cả hai đã ngủ, giúp con nghe được lý do thay vì chỉ nghe cơn giận.
Thoả thuận an toàn thay cho canh chừng
Thay vì kiểm soát từng bước, cha mẹ có thể cùng con đặt vài thoả thuận rõ ràng. Thoả thuận tốt là thứ con hiểu lý do và thấy làm được:
- Giờ về và giờ báo tin: nếu muộn hơn giờ hẹn, con nhắn một dòng trước, không cần giải thích dài.
- Một người liên lạc dự phòng: số của bạn thân hoặc phụ huynh bạn để cha mẹ hỏi khi không gọi được con.
- Câu "mật hiệu" để con gọi về khi muốn rời khỏi một chỗ không thoải mái mà không bị bạn bè trêu.
- Sạc dự phòng mang theo khi đi xa, kiểm tra pin trước khi ra khỏi nhà.
- Cam kết của cha mẹ: con gọi nhờ đón trong tình huống khó, cha mẹ đến đón trước, hỏi chuyện sau, không trách mắng ngay tại chỗ.
Cam kết cuối dành cho cha mẹ, và nó giữ cả hệ thống đứng vững. Con chỉ báo tin thật khi biết báo tin không dẫn đến bị phạt. Anh Phong ở Hà Nội, bố của một cô con gái 17 tuổi, nói rằng từ khi giữ đúng lời hứa này, con gái anh chủ động kể nhiều hơn hẳn. Thoả thuận nên được xem lại mỗi năm học, khi con lớn thêm và có thêm việc riêng, để con thấy sự tin tưởng tăng dần theo cách con giữ lời.
Câu tự hỏi dành cho cha mẹ
Khi thấy mình lo quá nhiều, thử dừng lại và hỏi:
- Điều mình đang lo có bằng chứng nào trong thực tế, hay mình vừa xem một bản tin nào đó?
- Nếu mình là con ở tuổi này, mình cần cha mẹ làm gì?
- Mình đang bảo vệ con, hay đang làm dịu nỗi lo của chính mình?
- Có việc nào làm được ban ngày để giảm rủi ro thật, thay vì lo lúc đêm khuya?
- Ngoài con, mình còn chỗ nào để đặt sự quan tâm: sức khoẻ, bạn bè, sở thích của chính mình?
- Lần gần nhất mình lo đến mất ngủ vì con, chuyện thực tế kết thúc ra sao?
- Vợ hoặc chồng mình có nhìn chuyện này khác mình không, và họ thấy điều gì mà mình chưa thấy?
Câu cuối thường bị bỏ qua. Nhiều cha mẹ, nhất là người làm mẹ toàn thời gian, dồn mọi sự chú ý vào con. Khi cuộc sống của bản thân có thêm điểm tựa, nỗi lo cho con cũng dịu hơn, và con được thở hơn.
Có thể chép các câu này vào sổ và đọc lại mỗi khi thấy mình bắt đầu gọi điện cho con dồn dập. Không cần trả lời hết, một câu thôi cũng đủ kéo mình chậm lại.
Khi nào cần tìm hỗ trợ chuyên môn
Nỗi lo cho con là bình thường. Bạn nên tìm gặp chuyên gia tâm lý hoặc bác sĩ nếu nỗi lo khiến bạn mất ngủ thường xuyên, không thể để con đi học, đi chơi như các bạn cùng tuổi, kiểm tra con liên tục không dừng được, hoặc thường xuyên có những cơn hồi hộp, khó thở khi nghĩ đến con. Chuyên gia giúp cha mẹ hiểu nỗi lo của mình đến từ đâu, đôi khi từ những trải nghiệm cũ, và cách giữ nó ở mức vừa phải.
Nếu bạn thấy con có dấu hiệu bị bạo lực, xâm hại hoặc bắt nạt nghiêm trọng, hãy gọi Tổng đài quốc gia bảo vệ trẻ em 111 để được hướng dẫn. Khi con buồn bã, thu mình kéo dài, nói những câu như muốn biến mất, hãy đưa con gặp chuyên gia và trong trường hợp khẩn cấp, đến cơ sở y tế gần nhất hoặc gọi 115.
Nếu chính bạn có lúc quá sức đến mức có ý nghĩ làm hại bản thân, hãy nói với một người thân tin cậy, đến cơ sở y tế gần nhất hoặc gọi 115. Chăm con không có nghĩa là phải một mình gánh mọi thứ.
Câu hỏi thường gặp
Lo cho con nhiều có phải là thương con nhiều không?
Nỗi lo xuất phát từ tình thương, nhưng mức lo không đo được mức thương. Có cha mẹ rất thương con mà vẫn bình tĩnh để con tự lập. Điều con cần là được tin và được hướng dẫn, không phải được canh chừng.
Con tuổi teen không muốn báo tin khi đi chơi thì phải làm sao?
Ngồi lại cùng con đặt thoả thuận, nói rõ lý do cha mẹ cần biết, và cam kết không trách mắng khi con báo tin trung thực. Thoả thuận có sự góp ý của con thường được giữ tốt hơn mệnh lệnh.
Có nên cài định vị trên điện thoại của con không?
Nếu dùng, nên nói rõ với con và thống nhất khi nào cha mẹ sẽ xem, thay vì theo dõi lén. Định vị không thay được lòng tin và những thoả thuận an toàn cơ bản.
Làm sao để không quát con khi con về muộn?
Có sẵn các bước trong đầu từ trước, thở chậm trong lúc chờ, và khi con về thì nói câu mừng trước. Chuyện vì sao không báo tin nên để sáng hôm sau, khi cả hai đã bình tĩnh.
Nỗi lo của cha mẹ có làm con hay lo theo không?
Trẻ học cách nhìn thế giới qua phản ứng của người lớn. Nếu cha mẹ thường xuyên nói về nguy hiểm, con dễ trở nên dè dặt, ngại thử điều mới. Cha mẹ điều chỉnh nỗi lo của mình cũng là đang dạy con.
Khi nào cần gọi 111?
Khi bạn biết hoặc nghi ngờ một đứa trẻ bị bạo lực, xâm hại, bóc lột hay bị bỏ rơi, có thể gọi Tổng đài quốc gia bảo vệ trẻ em 111 để được hướng dẫn và hỗ trợ.