Khi có nguy hiểm đến tính mạng, gồm ý nghĩ hoặc ý định làm hại bản thân, hãy gọi cấp cứu 115 hoặc đến cơ sở y tế gần nhất; khi bị bạo lực, đe doạ an toàn, gọi công an 113; khi trẻ em bị bạo lực, xâm hại, gọi Tổng đài quốc gia bảo vệ trẻ em 111. Những lúc này không phải chuyện đặt lịch tư vấn tâm lý, cũng không phải chuyện tự cố chịu đựng.
Khủng hoảng là thời điểm rất khó, nhưng nó có thể qua đi, và sự giúp đỡ trong lúc đó có thật và có hiệu quả. Rất nhiều người từng có ý nghĩ không muốn sống đã được hỗ trợ kịp thời, rồi dần ổn lại. Bài này giúp bạn biết gọi đâu, nói gì, ở bên người đang khủng hoảng thế nào trong lúc chờ, và những việc cần làm sau đó, khi cơn khủng hoảng đã qua.
Tình huống nào gọi số nào
Lúc hoảng, đầu óc dễ trống rỗng. Bạn có thể ghi lại bảng này hoặc lưu ba số vào danh bạ điện thoại ngay bây giờ. Cả ba đều là số khẩn cấp công cộng, gọi miễn phí.
| Tình huống | Gọi | Ghi chú |
|---|---|---|
| Bạn hoặc người bên cạnh có ý định làm hại bản thân, đã làm hại bản thân, hoặc nói không muốn sống và bạn lo họ không an toàn | 115 | Hoặc đưa ngay tới cơ sở y tế gần nhất nếu đi được an toàn |
| Cơn hoảng kèm đau ngực, khó thở, ngất, co giật, lú lẫn | 115 | Cần loại trừ nguyên nhân thể chất trước |
| Ai đó mất kiểm soát, đe doạ hoặc đang gây bạo lực với người khác | 113 | Ưu tiên giữ khoảng cách an toàn cho bạn và người xung quanh |
| Bạn bị bạo lực gia đình, bị đe doạ, bị theo dõi, không an toàn ở nhà | 113 | Có thể đến công an nơi gần nhất |
| Trẻ em bị bạo lực, xâm hại, bỏ rơi, hoặc chính em là học sinh đang bị như vậy | 111 | Trẻ em tự gọi được; người lớn biết chuyện cũng gọi được |
Khi không chắc gọi số nào, hãy gọi 115 nếu có nguy cơ về tính mạng, sức khoẻ. Người trực sẽ hỏi và hướng dẫn tiếp. Gọi nhầm số không phải lỗi gì cả; chần chừ mới là điều đáng lo.
Nói gì khi gọi
Người trực cần thông tin ngắn, rõ để đến nhanh và đúng. Bạn không cần dùng từ chuyên môn, chỉ cần nói điều đang xảy ra:
- Địa chỉ cụ thể: số nhà, ngõ, đường, phường hoặc xã, tỉnh thành, kèm một điểm dễ nhận ra gần đó.
- Ai đang gặp nguy: tuổi ước chừng, nam hay nữ, tình trạng hiện tại như còn tỉnh không, có bị thương không.
- Chuyện gì đang xảy ra, bằng câu đơn giản: "Em gái em nói muốn chết và đang rất kích động" hoặc "Bạn em vừa làm hại bản thân".
- Có ai khác ở đó không, có nguy hiểm gì cho người đến giúp không.
- Số điện thoại bạn đang dùng, và giữ máy để người trực gọi lại.
Câu mẫu trong ngoặc là lời người gọi nói với tổng đài; bạn có thể xưng "em", "mình" hay "con" tuỳ hoàn cảnh. Nếu bạn đang ở một mình và chính bạn đang gặp nguy, chỉ cần nói "Em đang có ý nghĩ làm hại bản thân, em ở địa chỉ…". Thế là đủ để được giúp.
Ở bên người đang khủng hoảng trong lúc chờ
Từ lúc gọi đến lúc có người tới có thể mất một khoảng thời gian. Sự có mặt bình tĩnh của bạn trong khoảng đó rất có giá trị:
- Ở lại cạnh họ, không để họ một mình. Nếu phải đi, nhờ người khác thay chỗ trước.
- Nói chậm, giọng nhỏ, câu ngắn: "Mình ở đây với bạn", "Người giúp đang tới". Không cần nói nhiều.
- Nghe nhiều hơn nói. Đừng tranh luận, đừng giảng giải về giá trị cuộc sống, đừng hứa giữ bí mật chuyện này.
- Hỏi thẳng một cách bình tĩnh nếu chưa rõ: "Bạn có đang nghĩ tới việc làm hại bản thân không?". Câu hỏi này không gieo ý nghĩ vào đầu họ.
- Nếu an toàn, cất ra xa những vật có thể gây hại ở gần đó. Không giằng co nếu điều đó làm bạn gặp nguy.
- Báo cho một người thân của họ hoặc người họ tin tưởng.
- Giữ điện thoại sẵn sàng, mở cửa hoặc cử người ra đón khi đội cấp cứu tới.
Nếu người đó có hành vi bạo lực, an toàn của bạn là trước hết. Giữ khoảng cách, ra khỏi phòng nếu cần, và gọi 113.
Bạn không cần làm đúng mọi bước. Chỉ cần ở đó, giữ bình tĩnh ở mức mình làm được và chờ người có chuyên môn tới, bạn đã làm được phần quan trọng nhất. Nếu tay chân run, giọng lạc đi, cũng không sao; người đang khủng hoảng cần sự có mặt của bạn hơn là sự hoàn hảo.
Những việc không nên làm, dù xuất phát từ ý tốt
Nói "cố lên", "nghĩ tích cực đi", "có gì đâu mà buồn". Những câu này khiến người đang khủng hoảng thấy mình không được hiểu, và càng thu mình lại.
Hứa giữ bí mật. Khi tính mạng bị đe doạ, giữ bí mật là đặt người đó vào nguy hiểm. Bạn nói được rằng: "Mình thương bạn nên mình phải gọi người giúp".
Trách móc, doạ dẫm, so sánh với người khác. Đây không phải lúc phân tích ai đúng ai sai. Mọi chuyện cần nói có thể để sau, khi họ đã an toàn.
Tự xử lý một mình khi đã quá sức. Bạn không phải là chuyên gia, và không ai đòi hỏi bạn phải là. Gọi người có chuyên môn là việc đúng nhất bạn có thể làm.
Bỏ đi ngay khi đội cấp cứu tới. Người đang khủng hoảng thường cần thấy một gương mặt quen. Nếu được, hãy đi cùng họ tới cơ sở y tế hoặc nhờ người thân của họ đi cùng, và cung cấp cho nhân viên y tế những gì bạn biết.
Đăng chuyện lên mạng xã hội để hỏi ý kiến. Vừa mất thời gian, vừa lộ chuyện riêng của người đang yếu, vừa có thể nhận về những lời khuyên gây hại. Hãy gọi thẳng số khẩn cấp.
Chuẩn bị từ lúc chưa có chuyện
Lúc khẩn cấp không phải lúc tốt để tìm thông tin. Vài việc nhỏ làm sẵn hôm nay giúp bạn hoặc người thân phản ứng nhanh hơn khi cần:
- Lưu ba số 115, 113, 111 vào danh bạ với tên dễ tìm, và chỉ cho người lớn tuổi, trẻ lớn trong nhà cách gọi.
- Ghi địa chỉ nhà đầy đủ theo tên mới của phường, xã, tỉnh thành ở chỗ dễ thấy, vì lúc hoảng nhiều người đọc sai cả địa chỉ nhà mình.
- Biết cơ sở y tế có cấp cứu gần nhà nhất và đường đi tới đó.
- Nếu bạn từng trải qua giai đoạn khó khăn, cùng chuyên gia viết một kế hoạch an toàn và đưa cho một người thân giữ một bản.
- Thoả thuận với một hai người bạn tin rằng nếu bạn nhắn một từ đã định trước, họ sẽ gọi lại hoặc đến ngay.
- Tra sẵn đường dây tư vấn tâm lý của bệnh viện, tổ chức uy tín trên trang chính thức của họ và lưu lại, để có người nghe vào những lúc chưa tới mức khẩn cấp.
Làm những việc này không có nghĩa là bạn đang chờ điều xấu xảy ra. Nó giống như biết lối thoát hiểm trong toà nhà: hiếm khi dùng, nhưng khi cần thì không phải tìm.
Một tình huống giả định: Vy và người bạn cùng phòng ở Hà Nội
Vy, hai mươi tuổi, sinh viên ở Hà Nội, ở ghép phòng với Trang. Mấy tuần nay Trang hay bỏ học, ít ăn. Một tối, Trang gửi cho Vy tin nhắn dài cảm ơn vì đã là bạn tốt, kèm câu "sau này cậu nhớ giữ sức khoẻ nhé". Vy đang ở thư viện, đọc xong thấy lạnh người.
Vy gọi Trang ngay, Trang không nghe. Vy gọi 115, đọc địa chỉ phòng trọ, nói rằng bạn cùng phòng vừa nhắn tin như lời từ biệt và Vy lo bạn không an toàn. Vy nhờ chị chủ nhà ở tầng dưới lên gõ cửa trong lúc mình chạy về. Khi Vy về tới, chị chủ nhà đang ngồi cạnh Trang, đội cấp cứu tới ngay sau đó.
Sau này Trang kể, đêm đó nghe tiếng gõ cửa, Trang mới nhận ra có người thật sự để ý tới mình. Trang được khám, được theo dõi, rồi bắt đầu đi gặp bác sĩ và chuyên gia tâm lý đều đặn. Việc đó không làm mọi thứ ổn ngay, nhưng Trang đã không còn đi một mình.
Điều Vy làm đúng không phải là nói gì hay, mà là tin vào linh cảm, hành động ngay, và không cố tự xử lý một mình.
Khi nào cần tìm hỗ trợ chuyên môn sau lúc khẩn cấp
Qua được đêm khủng hoảng mới là bắt đầu. Người vừa trải qua cần được bác sĩ và chuyên gia tâm lý theo dõi tiếp, vì những ngày, những tuần sau đó vẫn là giai đoạn cần để ý. Bạn nên cùng họ ghi lại lịch tái khám, giúp họ đến đúng hẹn, và hỏi bác sĩ những dấu hiệu nào cần quay lại ngay.
Cùng người đó lập một kế hoạch an toàn đơn giản với sự hướng dẫn của chuyên gia: những dấu hiệu báo trước khi mình bắt đầu tệ đi, những việc giúp mình dịu lại, những người có thể gọi, những nơi có thể đến. Kế hoạch viết ra giấy, để ở chỗ dễ thấy, thường hữu ích hơn lời hứa "lần sau mình sẽ gọi".
Người đã ở bên trong lúc khủng hoảng cũng cần được chăm sóc. Bạn có thể mất ngủ, giật mình khi điện thoại reo, hay tự trách vì đã không nhận ra sớm hơn. Hãy kể với ai đó bạn tin, và nếu cảm giác này kéo dài, hãy tìm gặp chuyên gia tâm lý cho chính mình. Đường dây tư vấn tâm lý của bệnh viện, tổ chức uy tín cũng là một chỗ dựa, bạn tra số trên trang chính thức của họ.
Câu hỏi thường gặp
Có nên gọi 115 khi người thân chỉ nói là muốn chết chứ chưa làm gì không?
Nên. Khi một người nói tới chuyện không muốn sống và bạn lo họ không an toàn, đó đã là lý do để tìm trợ giúp ngay. Ở bên họ, hỏi thẳng một cách bình tĩnh, và gọi 115 hoặc đưa tới cơ sở y tế gần nhất.
Hỏi thẳng người khác có muốn tự hại không có làm họ nghĩ tới điều đó hơn không?
Không. Hỏi thẳng, bình tĩnh và quan tâm không gieo ý nghĩ vào đầu ai. Ngược lại, nó cho họ biết có người dám nghe chuyện khó nhất, và thường giúp họ nhẹ lòng vì không phải giấu nữa.
Tổng đài 111 có dành cho người lớn không?
Tổng đài 111 là Tổng đài quốc gia bảo vệ trẻ em, tiếp nhận thông tin về trẻ em bị bạo lực, xâm hại, bỏ rơi. Trẻ em tự gọi được, người lớn biết chuyện cũng gọi được để báo. Người lớn gặp nguy hiểm thì gọi 115 hoặc 113.
Mình đang ở một mình và có ý nghĩ làm hại bản thân thì làm gì?
Hãy nhắn hoặc gọi ngay cho một người bạn tin, kể cả chỉ một câu ngắn. Đến cơ sở y tế gần nhất hoặc gọi 115. Ra khỏi phòng, tới nơi có người khác. Cảm giác này có thể qua đi, và có người sẵn sàng giúp bạn ngay lúc này.
Sau khi qua khủng hoảng có cần tiếp tục đi khám không?
Cần. Những tuần sau khủng hoảng vẫn là giai đoạn phải để ý. Người vừa trải qua nên được bác sĩ và chuyên gia tâm lý theo dõi, có kế hoạch an toàn rõ ràng, và có người thân biết để đồng hành.