Đọc tin tức tiêu cực đến mất ngủ là chuyện rất nhiều người gặp: tay cứ kéo màn hình, mắt dừng lại ở tin tai nạn, thiên tai, lừa đảo, và đến khi đặt điện thoại xuống thì đầu đầy hình ảnh u ám. Bạn không yếu bóng vía; các trang tin và mạng xã hội được làm ra để giữ bạn ở lại lâu, và tin xấu là thứ giữ người ta lâu nhất.
Bớt lướt tin xấu không có nghĩa là quay lưng với thời sự. Bạn vẫn có thể biết điều cần biết, chỉ là đọc theo giờ, theo nguồn, theo liều lượng do mình chọn. Bài này giải thích vì sao khó dừng, dấu hiệu tin tức đang làm bạn mệt, một bảng điều chỉnh thói quen, kế hoạch một tuần, cách đối diện khi tin xấu chạm vào chính quê nhà mình, và khi nào cần người có chuyên môn.
Vì sao khó dừng lướt tin xấu
Con người để ý tin nguy hiểm nhiều hơn tin bình yên, vì trong quá khứ, biết sớm mối nguy giúp sống sót. Tin "ngập lụt ở tỉnh bên", "chiêu lừa mới qua điện thoại" chạm đúng phản xạ đó: đầu óc thấy cần đọc thêm để chuẩn bị. Vấn đề là khác với ngày xưa, dòng tin bây giờ không bao giờ hết. Đọc xong một tin, đã có mười tin khác chờ, và cảm giác "đã đủ an toàn" không bao giờ đến.
Thêm nữa, các ứng dụng tự đề xuất những gì bạn đã dừng lại xem lâu. Đọc vài tin tai nạn, bạn sẽ được đưa thêm tin tai nạn. Dần dần, thế giới trên màn hình trông đáng sợ hơn nhiều so với thế giới ngoài cửa sổ.
Chị Thu, 33 tuổi, kế toán ở Đồng Nai, kể rằng mỗi tối sau khi con ngủ, chị định xem điện thoại năm phút. Năm phút thành một tiếng rưỡi, toàn tin bắt cóc trẻ em, tai nạn giao thông, lừa đảo. Chị đi ngủ với tim đập nhanh, nửa đêm dậy kiểm tra cửa hai lần. Sáng hôm sau, chị không nhớ nổi một tin nào có ích cho gia đình mình.
Dấu hiệu tin tức đang làm bạn mệt
Không có ngưỡng chung cho mọi người, nhưng nếu thấy mình có vài dấu hiệu dưới đây, đó là lúc nên điều chỉnh:
- Đọc xong thấy nặng lòng, bồn chồn, nhưng vẫn không dừng được.
- Thường xuyên lướt tin quá giờ định ngủ, dù đã tự hứa đặt máy xuống.
- Hình ảnh trong tin cứ quay lại trong đầu, cả khi đang làm việc khác.
- Bắt đầu thấy thế giới quá nguy hiểm, ngại cho con ra ngoài, ngại gặp người lạ hơn trước.
- Hay chia sẻ tin xấu cho người nhà để "cảnh báo", rồi cả nhà cùng lo.
- Việc đầu tiên khi mở mắt buổi sáng là mở trang tin hay mạng xã hội.
- Cảm thấy có lỗi hoặc thờ ơ nếu không đọc hết mọi tin.
Những dấu hiệu này không nói rằng bạn có vấn đề. Chúng cho biết cách bạn tiếp nhận tin tức đang lấy đi nhiều hơn những gì nó đem lại. Điều chỉnh được, và không cần cắt bỏ hoàn toàn. Chỉ cần nhận ra một hai dấu hiệu quen thuộc là bạn đã có điểm bắt đầu cho tuần thử nghiệm ở phần sau.
Đổi thói quen đọc tin: từ trôi theo sang tự chọn
Bảng dưới đây gợi ý cách điều chỉnh từng thói quen cụ thể. Chọn một hai dòng giống mình nhất để bắt đầu.
| Thói quen hiện tại | Điều chỉnh |
|---|---|
| Lướt tin bất cứ lúc nào rảnh tay | Hai khung giờ đọc tin cố định, ví dụ giữa trưa và đầu giờ tối, mỗi lần khoảng mười lăm phút |
| Đọc tin trên mạng xã hội, theo đề xuất | Chọn hai ba trang báo chính thống, vào thẳng mục mình cần thay vì để ứng dụng dẫn đi |
| Xem video, hình ảnh hiện trường | Đọc bản tin chữ; tránh xem cảnh thương tích, thảm hoạ nhất là trước khi ngủ |
| Đọc phần bình luận và tranh cãi | Đọc tin xong là đóng, không kéo xuống phần bình luận |
| Điện thoại nằm cạnh gối | Sạc điện thoại ngoài phòng ngủ, dùng đồng hồ báo thức riêng |
| Bật thông báo tin nóng | Tắt thông báo, chỉ đọc khi đến giờ mình chọn |
Chị Thu chọn hai dòng: sạc máy ở phòng khách và tắt thông báo. Tuần đầu chị thấy bứt rứt, sợ bỏ lỡ điều gì đó. Đến tuần thứ ba, chị nhận ra mọi tin quan trọng vẫn đến được với mình qua đồng nghiệp, qua bản tin trưa, còn những đêm tim đập nhanh thì thưa hẳn.
Kế hoạch một tuần đọc tin cho nhẹ đầu
Thử theo kế hoạch này trong bảy ngày, rồi tự đánh giá. Không cần hoàn hảo, bỏ sót một hôm thì hôm sau làm tiếp.
- Ngày đầu: ghi lại mình đọc tin vào những giờ nào, bao lâu, đọc xong cảm thấy thế nào. Chỉ ghi, chưa đổi gì.
- Ngày thứ hai: tắt thông báo tin nóng trên mọi ứng dụng.
- Ngày thứ ba: chọn hai khung giờ đọc tin, đặt hẹn giờ mười lăm phút cho mỗi lần.
- Ngày thứ tư: chuyển chỗ sạc điện thoại ra khỏi phòng ngủ.
- Ngày thứ năm: thay một nửa thời gian lướt tin buổi tối bằng một việc khác: gọi điện cho người thân, đi bộ, đọc sách giấy.
- Ngày thứ sáu: không mở tin trong một giờ đầu sau khi thức dậy.
- Ngày thứ bảy: đọc lại ghi chép ngày đầu, so sánh giấc ngủ và tâm trạng, chọn thói quen muốn giữ.
Nhiều người thấy ngày thứ năm khó nhất, vì khoảng trống buổi tối hiện ra rõ. Lên sẵn danh sách hai ba việc nhẹ nhàng thay thế giúp bạn không quay lại điện thoại theo quán tính.
Khi tin xấu chạm vào chính quê nhà mình
Có những lúc tin tức ở ngay bên mình: bão lũ ở quê, tai nạn ở con đường mình đi hằng ngày, một vụ việc ở trường con. Khi đó việc theo dõi là cần thiết, và cảm giác lo, buồn, bất lực là phản ứng bình thường.
Nam, 20 tuổi, sinh viên ở Hà Nội, quê ở Quảng Ninh, kể về những ngày bão: cậu ngồi cập nhật tin suốt đêm, gọi về nhà mười mấy lần. Đến lúc bố mẹ báo đã an toàn, cậu vẫn không dừng xem được. Điều giúp Nam là chọn một nguồn tin chính thức, thống nhất với gia đình giờ gọi điện cố định, và tìm một việc làm được: góp tiền, góp đồ qua nơi quyên góp đáng tin cậy.
Làm một việc cụ thể, dù nhỏ, thường giúp nhiều hơn đọc thêm tin. Nó biến nỗi bất lực thành hành động. Sau đó, cho phép mình nghỉ: không cần chứng kiến mọi hình ảnh thì mới là quan tâm. Nếu nhiều tuần sau sự việc, hình ảnh vẫn ám ảnh, khiến bạn không ngủ được, đó là lúc nên nói chuyện với người có chuyên môn.
Chỗ hay sai khi muốn bớt đọc tin
Cắt hẳn rồi lao vào lại. Xoá hết ứng dụng trong một phút quyết tâm, rồi vài ngày sau cài lại và lướt nhiều hơn trước. Giảm dần, có khung giờ, bền hơn cắt đột ngột.
Chia sẻ tin xấu để "cảnh báo" mọi người. Ý tốt, nhưng mỗi lần chia sẻ là thêm vài người cùng lo, và nhiều tin chưa được kiểm chứng. Chỉ chia sẻ thông tin có nguồn chính thức và có việc người nhận làm được.
Tranh luận dưới bình luận lúc khuya. Cãi nhau với người lạ trên mạng làm tim đập nhanh, đầu nóng, và gần như không bao giờ đổi được ý ai. Ghi lại suy nghĩ ra giấy nếu cần, rồi đặt máy xuống.
Thay tin xấu bằng lướt video giải trí vô tận. Đổi nội dung nhưng giữ nguyên thói quen lướt vẫn lấy mất giấc ngủ. Cái cần đổi là thời gian và chỗ đặt điện thoại.
Tự trách vì "không theo kịp thời sự". Biết ít tin hơn không làm bạn kém hiểu biết hay thờ ơ. Đọc chậm, đọc ít, đọc từ nguồn tốt thường giúp hiểu sâu hơn.
Với trẻ và người lớn tuổi trong nhà
Tin xấu ảnh hưởng đến mỗi lứa tuổi theo cách khác nhau. Vài điều cần để ý:
- Trẻ nhỏ: tránh để con xem bản tin có cảnh thương tích, tai nạn. Nếu con đã thấy, hỏi con nghĩ gì, giải thích ngắn bằng lời đơn giản, nhấn mạnh người lớn đang lo việc giữ an toàn.
- Trẻ tuổi teen: con lướt mạng nhiều hơn cha mẹ tưởng. Hỏi chuyện nhẹ nhàng về những gì con đọc thấy, không cấm đoán ngay, cùng con bàn cách nhận ra tin giả.
- Ông bà, cha mẹ lớn tuổi: nhiều người lớn tuổi lướt video tin xấu cả ngày rồi lo lắng, gọi điện dặn dò con cháu liên tục. Giúp ông bà tắt tự động phát video, cài sẵn vài kênh nhẹ nhàng như ca nhạc, nấu ăn, và dành thời gian trò chuyện trực tiếp.
- Cả nhà: có thể thống nhất bữa cơm không mở tin tức, để đó là quãng thời gian cả nhà nói chuyện với nhau.
Trẻ dưới mười tám tuổi nếu bị đe doạ, bắt nạt hay xâm hại qua mạng, cha mẹ hoặc chính trẻ có thể gọi Tổng đài quốc gia bảo vệ trẻ em 111 để được hướng dẫn.
Khi nào cần tìm hỗ trợ chuyên môn
Nếu sau khi đã điều chỉnh thói quen mà bạn vẫn lo lắng gần như cả ngày, khó ngủ nhiều tuần, hình ảnh từ tin tức cứ quay về trong đầu, hoặc bạn bắt đầu né ra ngoài, né cho con đi học vì sợ, hãy tìm gặp chuyên gia tâm lý hoặc bác sĩ. Đặc biệt nếu bạn từng chứng kiến hay liên quan trực tiếp đến một sự việc đau lòng, việc được hỗ trợ sớm giúp ích nhiều.
Nếu có lúc tin tức khiến bạn thấy cuộc sống vô vọng, hoặc nghĩ đến chuyện làm hại bản thân, hãy nói ngay với một người tin cậy, đến cơ sở y tế gần nhất hoặc gọi 115. Có thể tìm đường dây tư vấn tâm lý của bệnh viện, tổ chức uy tín trên trang chính thức của họ. Thế giới trên màn hình không phải là toàn bộ thế giới, và có người sẵn lòng giúp bạn nhìn lại điều đó.
Câu hỏi thường gặp
Không đọc tin tức có phải là thờ ơ không?
Không. Đọc ít hơn, theo giờ và từ nguồn tốt không làm bạn thờ ơ. Bạn vẫn có thể quan tâm và hành động khi cần, mà không phải nhận mọi tin xấu mỗi giờ trong ngày.
Đọc tin vào lúc nào trong ngày là hợp lý?
Nhiều người thấy giữa trưa hoặc đầu giờ tối là hợp, mỗi lần khoảng mười lăm phút. Tránh giờ ngay sau khi thức dậy và một tiếng trước khi ngủ, vì đó là lúc tin xấu ảnh hưởng nhiều đến tâm trạng và giấc ngủ.
Có nên xoá hết ứng dụng mạng xã hội không?
Không nhất thiết. Cắt đột ngột thường khó giữ. Tắt thông báo, đặt khung giờ, sạc điện thoại ngoài phòng ngủ là những bước nhỏ dễ duy trì hơn. Sau vài tuần, nếu muốn, bạn có thể tự quyết có giữ ứng dụng hay không.
Làm sao giúp bố mẹ lớn tuổi bớt xem tin xấu?
Giúp bố mẹ tắt tự động phát video, cài sẵn vài kênh nhẹ nhàng, cùng xem và trò chuyện thay vì để bố mẹ một mình với điện thoại. Khi bố mẹ lo lắng vì tin xấu, nghe trước rồi mới giải thích.
Xem tin thiên tai ở quê thấy ám ảnh mãi thì làm sao?
Chọn một nguồn tin chính thức, đặt giờ liên lạc với người nhà, làm một việc cụ thể như quyên góp qua nơi đáng tin. Nếu hình ảnh vẫn ám ảnh nhiều tuần, nên gặp chuyên gia tâm lý.
Khi nào cần gặp chuyên gia vì lo lắng do tin tức?
Khi lo lắng kéo dài nhiều tuần, mất ngủ, hình ảnh trong tin cứ quay lại, hoặc bạn né tránh nhiều việc thường ngày. Có ý nghĩ làm hại bản thân thì nói ngay với người tin cậy và gọi 115.