Cách hiệu quả nhất để đưa người thân đi khám tâm lý khi họ ngại là mở lời từ chính điều họ đang khổ (mất ngủ, mệt, hay cáu), đề nghị một cửa dễ bước vào như khám sức khoẻ hay khám giấc ngủ, rồi đi cùng họ, thay vì thuyết phục rằng họ "có vấn đề về tâm lý".
Ép buộc, doạ dẫm hay lén đặt lịch thường làm họ đóng cửa lâu hơn. Ngoại lệ duy nhất là khi có nguy hiểm: người thân nói tới chuyện không muốn sống, có ý định làm hại mình hay người khác. Khi đó không cần chờ họ đồng ý, hãy ở bên họ và gọi cấp cứu 115 hoặc đưa tới cơ sở y tế gần nhất.
Vì sao người thân ngại đi khám
Sợ bị gắn mác. Với nhiều người, nhất là thế hệ cha mẹ, khoa tâm thần gắn với hình ảnh nặng nề. Đi khám nghĩa là thừa nhận mình "có vấn đề đầu óc", và họ sợ hàng xóm, họ hàng biết.
Nghĩ mình phải tự lo được. Người trụ cột gia đình, người chăm sóc người khác quen gánh vác. Nhận là mình cần giúp khiến họ thấy như thất bại.
Không thấy đó là chuyện cần khám. Họ nghĩ mất ngủ là do tuổi, cáu gắt là do tính, mệt là do việc. Họ không biết những thay đổi kéo dài này đáng để người có chuyên môn xem.
Lo tiền bạc và thời gian. Sợ tốn kém, sợ phải nghỉ làm, sợ bị cuốn vào điều trị dài. Nhiều khi đây là lý do thật mà họ ngại nói ra.
Không muốn làm phiền con cháu. Người lớn tuổi hay nghĩ con cái đã bận, mình không nên thêm việc. Họ chịu đựng lặng lẽ và nói "mẹ không sao" để con yên tâm, dù trong lòng không yên.
Từng có trải nghiệm không tốt. Có thể họ hoặc người quen từng đi và bị đối xử thiếu tế nhị. Trải nghiệm đó khiến họ dè chừng mọi lời mời đi khám sau này.
Câu nên tránh và câu có thể thay
Cùng một ý muốn giúp, cách nói quyết định người nghe mở lòng hay phòng thủ. Bảng dưới gợi ý câu thay thế cho những câu hay buột miệng:
| Câu nên tránh | Vì sao | Câu có thể thay |
|---|---|---|
| "Anh bị tâm lý rồi, đi khám đi." | Dán nhãn, khiến người nghe thấy bị buộc tội | "Dạo này em thấy anh ngủ ít quá, anh có mệt không?" |
| "Mẹ cứ thế này cả nhà khổ theo." | Đổ lỗi, thêm gánh nặng cảm giác có lỗi | "Con lo cho mẹ, con muốn mẹ được khoẻ hơn." |
| "Người ta ai cũng đi, có gì đâu." | Gạt đi nỗi ngại có thật của họ | "Con biết mẹ ngại, con cũng thấy lạ lúc đầu." |
| "Không đi thì đừng than nữa." | Ép buộc, cắt đứt chuyện trò | "Khi nào mẹ muốn thử, con đi cùng mẹ." |
| "Em đặt lịch rồi, mai đi." | Lấy mất quyền tự quyết | "Em tìm được hai chỗ, anh muốn xem thử không?" |
Điểm chung của các câu thay thế: nói về điều bạn thấy và cảm thấy, không phán xét người kia là gì. Họ có thể chưa đồng ý ngay, nhưng sẽ không cảm thấy bị tấn công, và cánh cửa vẫn mở cho lần nói chuyện sau.
Chuẩn bị cho chính mình trước khi mở lời
Trước khi nói chuyện với người thân, hãy dành vài phút tự hỏi: mình đang thấy cụ thể điều gì ở họ, từ khi nào, điều gì khiến mình lo nhất. Viết ra ba bốn dòng. Khi có ví dụ cụ thể như "bố thức dậy lúc ba giờ sáng gần như mỗi đêm" thay vì "bố dạo này lạ lắm", cuộc nói chuyện sẽ bớt mơ hồ và bớt giống một lời buộc tội.
Chọn thời điểm cũng quan trọng như chọn lời. Tránh lúc vừa cãi nhau, lúc có khách, lúc họ đang mệt sau giờ làm. Một buổi đi dạo, một chuyến xe dài, lúc cùng nấu cơm thường dễ nói hơn ngồi đối diện nghiêm trang, vì không ai phải nhìn thẳng vào mặt nhau.
Cũng nên chuẩn bị tinh thần cho việc lần đầu không thành công. Phần lớn người ngại đi khám sẽ không gật ngay sau một cuộc nói chuyện. Mục tiêu của lần đầu chỉ là để họ biết bạn thấy họ đang khổ và bạn sẵn lòng đi cùng. Nếu bạn đặt kỳ vọng như vậy, bạn sẽ ít thất vọng và ít buột ra những câu nặng lời khi bị từ chối.
Bắt đầu từ cửa dễ bước vào
Với người rất ngại, việc đầu tiên không phải là khoa tâm thần. Đi từng bước nhỏ giúp họ quen dần:
- Đề nghị khám sức khoẻ tổng quát hoặc khám giấc ngủ, khám vì đau đầu, mệt kéo dài. Đây là lý do họ dễ chấp nhận, và bác sĩ có thể hỏi thêm về tinh thần, giới thiệu tiếp nếu cần.
- Trước buổi khám, nói chuyện riêng với bác sĩ hoặc ghi ra giấy những thay đổi bạn thấy để đưa bác sĩ, vì người thân có thể kể nhẹ đi.
- Nếu bác sĩ gợi ý gặp chuyên gia tâm lý, để chính bác sĩ nói. Lời khuyên từ người có chuyên môn thường được nghe hơn lời người nhà.
- Tìm hiểu trước nơi sẽ đến: giờ làm việc, cách đặt lịch, chi phí khám, để giảm bớt những lo lắng cụ thể của họ.
- Cho họ chọn: chọn ngày, chọn nơi, chọn đi với ai. Có quyền chọn giúp họ bớt cảm giác bị đưa đi.
Đôi khi người thân sẵn lòng gặp chuyên gia tâm lý hơn bác sĩ tâm thần, hoặc ngược lại. Không quan trọng cửa nào trước, quan trọng là họ bắt đầu được nói chuyện với người có chuyên môn.
Ngày đi khám: đi cùng sao cho đúng
Sự có mặt của bạn có thể giúp họ yên tâm, nhưng cũng có thể khiến họ không dám nói thật. Vài điều nên giữ:
- Đi cùng tới nơi, lo phần thủ tục, ngồi chờ bên ngoài. Hỏi họ có muốn bạn vào cùng không, đừng mặc định.
- Nếu được mời vào, nhường người thân nói trước. Bạn chỉ bổ sung khi được hỏi, tránh kể thay hay sửa lời họ.
- Không nói chuyện với bác sĩ sau lưng họ trong lúc khám. Nếu cần kể thêm, hãy nói trước mặt họ hoặc xin phép họ.
- Sau buổi khám, đừng hỏi dồn "bác sĩ nói gì". Rủ đi ăn, đi uống nước, để họ tự kể nếu muốn.
- Nhớ lịch tái khám giúp họ nếu họ đồng ý, nhưng không giám sát từng việc.
Người lớn có quyền riêng tư với sức khoẻ của mình. Bác sĩ và chuyên gia sẽ không kể chi tiết với bạn nếu người thân không đồng ý, trừ khi có nguy hiểm đến tính mạng. Điều đó là để bảo vệ họ, không phải để giấu bạn.
Một tình huống giả định: chị Loan ở Thanh Hoá đưa chồng đi khám
Anh Hải, chồng chị Loan, bốn mươi lăm tuổi, làm thợ xây ở Thanh Hoá. Từ khi công trình bị đình lại, anh ít nói, uống bia nhiều hơn, đêm thức dậy ngồi ngoài hiên đến sáng. Chị Loan nói "anh đi khám tâm lý đi" thì anh gạt phắt: "Anh có điên đâu".
Chị đổi cách. Một buổi tối, chị nói: "Em thấy anh mất ngủ cả tháng nay, sáng nào cũng đau đầu. Em lo anh đi giàn giáo mà thiếu ngủ thế này nguy hiểm. Cuối tuần mình đi khám giấc ngủ nhé, em đi cùng". Anh im một lúc rồi gật.
Ở bệnh viện, bác sĩ hỏi kỹ về giấc ngủ, về công việc, về chuyện uống bia, rồi đề nghị anh gặp thêm chuyên gia tâm lý trong cùng khoa. Lời đó từ bác sĩ, anh nghe được. Chị Loan ngồi chờ ngoài hành lang suốt buổi, không hỏi gì khi anh bước ra, chỉ rủ anh đi ăn bát phở.
Mấy tuần sau, anh tự kể với chị rằng chuyện công trình khiến anh thấy mình vô dụng với vợ con. Chị Loan nhận ra mình không cần thuyết phục anh tin rằng anh cần giúp, chỉ cần mở một cánh cửa đủ nhẹ để anh bước qua.
Khi họ từ chối: giữ cửa mở và giữ sức cho mình
Có những lần, dù bạn nói khéo đến đâu, người thân vẫn từ chối. Với người trưởng thành không gặp nguy hiểm, quyết định cuối cùng là của họ. Bạn có thể buồn, có thể sốt ruột, nhưng ép thêm thường làm họ đóng cửa lâu hơn.
Thay vì nhắc mỗi ngày, hãy nói một lần rõ ràng rằng bạn sẵn sàng đi cùng bất cứ khi nào họ muốn, rồi để yên một thời gian. Trong lúc đó, tiếp tục ở bên theo những cách nhỏ: ăn cùng bữa, rủ đi bộ, hỏi han không áp lực. Nhiều người đổi ý sau một chuyện nào đó khiến họ tự nhận ra, và họ sẽ tìm tới người đã không ép họ.
Đồng hành với người đang khó khăn rất hao sức. Bạn cũng được phép tìm người để tâm sự, thậm chí tự đi gặp chuyên gia tâm lý để hỏi cách hỗ trợ người thân. Chuyên gia có thể hướng dẫn bạn cách nói chuyện, cách nhận ra lúc nào cần can thiệp, và cách không kiệt sức theo.
Khi nào cần tìm hỗ trợ chuyên môn ngay, dù người thân chưa đồng ý
Nếu người thân nói tới chuyện không muốn sống, nói lời từ biệt, cho đi đồ quý, hoặc bạn lo họ có ý định làm hại bản thân, đừng chờ họ đồng ý đi khám. Hãy hỏi thẳng một cách bình tĩnh xem họ có đang nghĩ tới chuyện làm hại mình không. Hỏi như vậy không gieo ý nghĩ vào đầu họ, mà cho họ biết có người sẵn sàng nghe. Ở bên họ, không để họ một mình, và gọi cấp cứu 115 hoặc đưa tới cơ sở y tế gần nhất.
Nếu người thân có hành vi đe doạ người khác, đập phá, mất kiểm soát, hãy giữ an toàn cho bản thân và những người xung quanh trước, gọi 113 khi cần. Nếu trong nhà có trẻ em bị ảnh hưởng hoặc bị bạo lực, gọi 111.
Ngoài lúc khẩn cấp, những dấu hiệu như không ăn không ngủ nhiều ngày, nói năng rất khác thường, tin vào những điều người khác không thấy, cũng là lý do đi khám sớm, kể cả khi họ còn ngại. Lúc này, hãy nhờ thêm người họ tin tưởng như anh chị em, bạn thân, bác sĩ quen để cùng nói chuyện.
Câu hỏi thường gặp
Người thân không chịu đi khám tâm lý thì có nên đặt lịch giúp không?
Chỉ nên đặt khi họ đã đồng ý. Đặt lịch rồi báo sau dễ khiến họ thấy bị qua mặt và từ chối mạnh hơn. Bạn có thể tìm sẵn hai ba nơi, đưa thông tin cho họ chọn, rồi đặt lịch khi họ gật đầu.
Có nên nói dối là đi khám bệnh khác để đưa người thân tới khoa tâm thần không?
Không nên. Khi phát hiện, họ sẽ mất lòng tin vào bạn và cả vào bác sĩ. Thay vào đó, hãy mời họ khám đúng điều họ đang khổ như mất ngủ, đau đầu, mệt mỏi, và để bác sĩ giới thiệu tiếp nếu cần.
Bố mẹ lớn tuổi rất sợ bị coi là điên, nên nói thế nào?
Nói về sức khoẻ và giấc ngủ, đừng dùng những chữ khiến họ sợ. Có thể nhắc rằng khám tinh thần cũng như khám tim, khám huyết áp, và người lớn tuổi đi khám để ngủ ngon hơn, sống nhẹ hơn là chuyện bình thường.
Đi cùng người thân vào phòng khám có nên không?
Hãy hỏi họ trước. Nhiều người muốn có người nhà ngồi cạnh cho đỡ sợ, nhiều người lại chỉ dám nói thật khi ngồi riêng. Nếu vào cùng, bạn nên để họ nói trước và chỉ bổ sung khi được hỏi.
Người thân nói không muốn sống nữa thì phải làm gì ngay?
Ở bên họ, hỏi thẳng một cách bình tĩnh họ có đang nghĩ tới việc làm hại bản thân không, đừng để họ một mình, và gọi cấp cứu 115 hoặc đưa tới cơ sở y tế gần nhất. Những ý nghĩ này có thể được giúp đỡ hiệu quả khi có người chuyên môn.