Tự ti vì học vấn nặng nhất khi bạn để tấm bằng quyết định mình có được lên tiếng hay không, trong khi điều người ta cần nghe thường là kinh nghiệm thật của bạn. Rất nhiều người không học đại học, hoặc học dang dở vì nhà khó khăn, vì đi làm sớm nuôi em, vì một năm thi trượt rồi không quay lại. Họ vẫn làm tốt việc của mình, vẫn nuôi gia đình, nhưng cứ ngồi giữa những người nói chuyện bằng chữ nghĩa là thấy mình nhỏ lại.
Muốn đứng vững hơn, bạn cần làm ba việc: tách học vấn, bằng cấp và hiểu biết ra thành ba thứ riêng; có sẵn vài câu để bước vào cuộc trò chuyện mà không phải giả vờ; và nếu muốn học thêm, chọn một bước nhỏ đến mức không thể ngợp. Dưới đây là từng việc, kèm những chỗ người tự ti hay vô tình làm khó chính mình.
Nỗi tự ti vì học vấn thường lộ ra ở đâu
Im lặng trong cuộc họp dù có ý hay. Bạn biết rõ vì sao khách hay trả hàng, vì sao máy hay hỏng ca đêm, nhưng sợ nói ra sẽ bị coi là "không có chuyên môn". Thế là người khác nói thay, đôi khi nói sai.
Ngại điền mục trình độ. Mỗi lần làm hồ sơ, đăng ký khoá học hay khai giấy tờ, ô "trình độ học vấn" làm bạn khựng lại, có khi bỏ luôn cơ hội vì sợ bị đánh giá.
Tránh gặp một số người. Gia đình bên vợ hoặc bên chồng có nhiều người học cao, buổi giỗ nào bạn cũng tìm cớ vào bếp hoặc ra sân để không phải ngồi chung bàn.
Tự hạ mình trước khi ai kịp nói gì. Câu cửa miệng "em dốt lắm", "chị chẳng biết gì đâu" nghe như khiêm tốn, nhưng nói mãi thì chính bạn tin vào nó và người khác cũng dần coi đó là sự thật.
Chuẩn bị quá mức. Trước một cuộc gặp, bạn đọc đi đọc lại, học thuộc từ ngữ, rồi vẫn thấy chưa đủ. Sự chuẩn bị không còn để làm tốt mà để không bị phát hiện, nên nó mệt hơn nhiều.
Nhường cơ hội cho người khác. Sếp hỏi ai muốn dẫn nhóm mới, bạn biết mình làm được nhưng nghĩ "chắc phải người có bằng". Sau vài lần như thế, người khác quen nghĩ bạn không muốn tiến lên, trong khi thật ra bạn chỉ chưa dám. Thử tự kiểm: nếu bỏ chuyện bằng cấp ra, mình có muốn nhận việc này không?
Học vấn, bằng cấp và hiểu biết không phải là một
Nhiều nỗi tự ti đến từ việc gộp ba thứ này làm một. Tách chúng ra, bạn sẽ thấy mình thiếu ít hơn mình nghĩ.
| Thứ | Nó là gì | Đo bằng gì | Bạn có thể đã có |
|---|---|---|---|
| Bằng cấp | Giấy chứng nhận đã hoàn thành một chương trình | Tên trường, loại bằng | Chứng chỉ nghề, giấy khen, chứng nhận khoá ngắn hạn |
| Học vấn | Quãng thời gian học có hệ thống trong trường | Số năm học, cấp học | Những năm phổ thông, các lớp học thêm, học nghề |
| Hiểu biết | Điều bạn thật sự biết và dùng được | Việc bạn làm được, vấn đề bạn giải quyết được | Kinh nghiệm bán hàng, sửa chữa, nuôi con, quản lý tiền nhà, làm việc với người |
Bằng cấp mở cửa ở một số nơi, điều đó đúng và không cần chối. Nhưng trong một cuộc trò chuyện, một buổi họp, một bữa cơm, thứ người ta cần là hiểu biết. Người bán tạp hoá mười lăm năm hiểu về thói quen mua sắm của khu phố hơn nhiều người học kinh tế. Người thợ điện biết căn nhà nào đi dây ẩu chỉ bằng cách nhìn ổ cắm. Đó là kiến thức thật, chỉ là nó không in trên giấy.
Một câu chuyện giả định: chị Hương và bữa giỗ bên nhà chồng
Chị Hương, ba mươi tám tuổi, bán tạp hoá ở Đồng Nai, học hết lớp chín thì nghỉ phụ mẹ. Chồng chị là kỹ sư, hai em chồng đều học thạc sĩ. Mười năm làm dâu, bữa giỗ nào chị cũng ở trong bếp từ sáng tới chiều. Không ai đuổi chị vào bếp, chị tự vào vì sợ ngồi ngoài, người ta bàn chuyện kinh tế, chuyện học của con, chị không biết chen vào câu nào.
Một lần cô em chồng than đang tính mở cửa hàng nhỏ mà không biết nhập hàng thế nào cho khỏi tồn. Chị Hương buột miệng hỏi mấy câu: khu đó nhiều nhà trẻ hay nhiều người đi làm, ai hay mua buổi sáng, ai mua buổi tối. Cả bàn quay sang nghe. Hôm đó chị ngồi ngoài tới cuối bữa, không phải vì đã học thêm gì, mà vì chuyện được nói tới đúng là chuyện chị rành.
Điều câu chuyện này cho thấy là nỗi tự ti hay khiến bạn bỏ cuộc trước khi có cơ hội đóng góp. Bạn không cần biết mọi chủ đề. Bạn chỉ cần nhận ra chủ đề nào là sân của mình, và cho phép mình bước vào khi cuộc trò chuyện chạm tới đó.
Câu mẫu để tham gia cuộc trò chuyện mà không giả vờ
Khi không biết một từ hay một chủ đề, bạn có hai lựa chọn quen thuộc: im lặng hoặc gật gù như hiểu. Cả hai đều làm bạn thấy nhỏ đi. Có lựa chọn thứ ba là hỏi thẳng, bằng giọng bình thản:
- "Từ đó em chưa nghe bao giờ, anh/chị giải thích giúp em được không?" — người được hỏi thường thích giải thích, và người khác trong bàn cũng có khi chưa hiểu.
- "Chỗ này em không rành, nhưng ở chỗ em làm thì thường thấy thế này..." — nối chủ đề lạ về kinh nghiệm của bạn.
- "Vậy nói nôm na là..." rồi nhắc lại bằng lời của bạn — vừa kiểm tra mình hiểu đúng, vừa cho thấy bạn đang theo kịp.
- "Cái này em cần nghĩ thêm, mai em trả lời nhé." — không ai bắt bạn phải đáp ngay.
- Thay "em dốt lắm" bằng "em học không nhiều, nhưng việc này em làm lâu rồi" — vẫn thật, nhưng không tự hạ mình.
Lần đầu nói những câu này có thể làm tim đập nhanh. Sau vài lần, bạn sẽ thấy hiếm ai coi thường người hỏi thật. Người hay bị coi thường là người giả vờ biết rồi nói sai.
Nếu muốn học thêm: bắt đầu nhỏ đến mức không thể ngợp
Không phải ai tự ti về học vấn cũng muốn quay lại trường, và không cần phải thế. Nhưng nếu trong bạn có mong muốn học thêm, cho nó đi từng bước nhỏ, đừng biến nó thành một gánh nặng mới.
- Viết ra một điều cụ thể bạn muốn hiểu hơn: đọc hợp đồng thuê nhà, tính lãi tiết kiệm, nói vài câu tiếng Anh với khách, dùng máy tính để làm sổ sách.
- Chọn một nguồn học miễn phí hoặc rẻ, có lịch cố định: lớp buổi tối ở trung tâm giáo dục thường xuyên, khoá ngắn của hội phụ nữ hay đoàn thanh niên, sách ở thư viện.
- Đặt thời lượng thật ngắn: hai mươi phút, ba buổi một tuần. Ngắn để không bỏ giữa chừng.
- Tìm một người học cùng hoặc một người để kể lại: con, bạn, đồng nghiệp. Kể lại điều mình học giúp nhớ lâu và giúp thấy mình tiến bộ.
- Sau một tháng, tự hỏi: mình đã dùng được điều gì mới chưa? Ghi lại dù chỉ một việc.
Nếu bạn muốn học lại để lấy bằng bổ túc hoặc bằng nghề, các trung tâm giáo dục nghề nghiệp và giáo dục thường xuyên ở tỉnh mình là nơi hỏi đầu tiên. Hỏi trực tiếp ở trung tâm sẽ chính xác hơn nghe kể lại.
Những việc không cần làm để thấy mình đủ
Không cần biết mọi từ ngữ chuyên môn. Người học cao cũng chỉ rành từ ngữ trong ngành của họ. Bác sĩ không hiểu từ ngữ của thợ hàn, kỹ sư phần mềm không rành cách tính hàng tồn của tiệm tạp hoá. Không biết một từ là chuyện bình thường của bất kỳ ai bước ra khỏi lĩnh vực quen thuộc.
Không cần chứng minh bằng cách đọc thật nhiều để theo kịp. Đọc vì tò mò thì vui, đọc để không bị lộ thì mệt. Nếu việc học thêm biến thành nỗi sợ, nó sẽ sớm bị bỏ dở và để lại thêm một lần thấy mình thất bại.
Không cần giấu xuất thân. Nhiều người né nhắc tới chuyện nghỉ học sớm, như thể đó là vết nhơ. Thật ra hoàn cảnh phải nghỉ học để đi làm nuôi gia đình là một câu chuyện về trách nhiệm, không phải về sự kém cỏi.
Không cần ép con cái học thay mình. Có cha mẹ vì tự ti mà dồn hết kỳ vọng lên con, mong con có tấm bằng mình không có. Mong con học tốt là điều tự nhiên, nhưng khi đứa trẻ phải gánh cả nỗi mặc cảm của người lớn, áp lực ấy dễ thành một vòng tự ti mới ở thế hệ sau.
Khi nào cần tìm hỗ trợ chuyên môn
Mặc cảm về học vấn đôi khi gắn với những chuyện cũ: bị thầy cô mắng trước lớp, bị cha mẹ so với anh chị, phải nghỉ học trong hoàn cảnh đau lòng. Khi nỗi tự ti khiến bạn tránh né gần hết các cuộc gặp, mất ngủ trước mỗi buổi họp, thường xuyên thấy mình vô dụng, hoặc buồn bã kéo dài nhiều tuần, nói chuyện với chuyên gia tâm lý sẽ giúp bạn gỡ những nút thắt mà tự mình khó gỡ. Những ký ức cũ về lớp học, về lời mắng, thường nhẹ đi nhiều khi được kể ra với một người biết cách lắng nghe.
Bạn không cần nói giỏi hay biết dùng từ chuyên môn mới đi tư vấn được. Người làm nghề quen nghe những câu rất đời thường như "em thấy mình kém lắm". Nếu chưa biết bắt đầu từ đâu, hỏi bác sĩ ở trạm y tế, phòng khám tâm lý của bệnh viện tỉnh, hoặc đường dây tư vấn tâm lý của bệnh viện, tổ chức uy tín — tra trên trang chính thức của họ. Nếu có lúc bạn nghĩ tới chuyện làm hại bản thân, hãy nói ngay với một người tin cậy, đến cơ sở y tế gần nhất hoặc gọi cấp cứu 115.
Câu hỏi thường gặp
Không có bằng đại học có làm mình kém giá trị không?
Không. Bằng cấp là giấy chứng nhận một chương trình học, nó mở cửa ở một số nơi, nhưng không đo được giá trị một con người. Kinh nghiệm, sự tử tế và việc bạn làm được mỗi ngày đều là giá trị thật.
Làm sao để không ngại khi bị hỏi học trường nào?
Chuẩn bị sẵn một câu thật và ngắn, ví dụ "Em học hết cấp ba rồi đi làm luôn, làm nghề này mười năm rồi." Nói xong chuyển sang chuyện công việc của bạn. Phần lớn người hỏi chỉ đang tìm chuyện để nói.
Có nên nói dối về bằng cấp cho đỡ ngượng không?
Không nên. Nói dối làm bạn luôn lo bị phát hiện, và trong hồ sơ, giấy tờ, việc khai sai còn có thể gây rắc rối thật. Nói thật kèm kinh nghiệm của mình thường được tôn trọng hơn bạn nghĩ.
Đi làm rồi có học lại được không?
Được. Nhiều trung tâm giáo dục thường xuyên, trường nghề có lớp buổi tối hoặc cuối tuần. Hãy hỏi trực tiếp ở trung tâm tại tỉnh mình về điều kiện và lịch học, rồi chọn nhịp học vừa sức để không bỏ giữa chừng.
Vợ hoặc chồng học cao hơn, làm sao để không mặc cảm?
Nói thật với người ấy về cảm giác của bạn vào lúc yên ổn. Nhiều khi người kia không hề để ý tới khoảng cách đó. Cùng nhau tìm những chủ đề cả hai đều rành, và để mỗi người có sân riêng của mình trong gia đình.