Tiếng nói chê bai trong đầu là những câu tự động như "mình dở quá", "lại làm hỏng rồi", "ai cũng thấy mình ngớ ngẩn", và bạn không cần thắng nó trong một cuộc tranh cãi mới bớt khổ. Điều giúp được là nhận ra đó là một giọng nói đã quen, không phải sự thật, rồi tập trả lời nó bằng giọng của một người bạn tử tế. Giọng chê bai này thường ồn nhất ở những người chăm chỉ và có trách nhiệm, vì nó lớn lên từ mong muốn làm tốt.
Phần dưới giúp bạn nghe ra giọng ấy khi nó lên tiếng, hiểu nó từ đâu tới, so cách nó nói với cách một người bạn sẽ nói, và tập bốn bước trả lời nó trong vài chục giây. Kèm theo là những cách đáp hay bị dùng nhưng ít hiệu quả, để bạn khỏi mất công.
Tiếng nói chê bai nghe như thế nào
Giọng tự phê bình không phải lúc nào cũng ồn ào. Nhiều khi nó thì thầm, nhanh đến mức bạn chỉ thấy tâm trạng tụt xuống mà không biết vì sao. Vài kiểu câu quen thuộc:
- Câu tổng quát hoá: "Mình lúc nào cũng thế", "Chẳng bao giờ làm được gì ra hồn".
- Câu đoán ý người khác: "Chắc họ thấy mình phiền lắm", "Sếp nhìn thế là thấy mình kém rồi".
- Câu so sánh: "Người ta làm được mà sao mình không", "Bằng tuổi mình người khác đã...".
- Câu gán nhãn: "Đồ vô dụng", "Ngu thật", nói với chính mình bằng những chữ bạn sẽ không bao giờ nói với người khác.
- Câu đoán trước thất bại: "Nói ra kiểu gì cũng bị cười", "Nộp đơn làm gì, chắc chắn trượt".
- Câu xoá thành công: "Lần này may thôi", "Ai làm cũng được, có gì đâu".
Tuần này, thử để ý và đếm xem kiểu câu nào xuất hiện nhiều nhất trong đầu bạn. Không cần sửa gì, chỉ cần nghe ra. Nhiều người ngạc nhiên khi thấy mình nói những câu khó nghe với bản thân hàng chục lần một ngày. Nghe ra được là bước đầu tiên, vì thứ gì bạn chưa nhận ra thì bạn chưa đổi được.
Giọng ấy từ đâu tới, và vì sao nó cố bảo vệ bạn
Phần lớn giọng tự phê bình được học từ bên ngoài trước khi thành giọng của mình. Đó có thể là cách cha mẹ nhắc nhở khi bạn còn nhỏ, cách thầy cô phê vào vở, hay một môi trường làm việc mà sai một lỗi là bị nói nặng. Đứa trẻ nghe nhiều lần thì bắt đầu tự nói trước, để khỏi bị người khác nói.
Nghe thì lạ, nhưng giọng chê bai thường có ý bảo vệ. Nó nghĩ rằng nếu mình tự chê trước, mình sẽ cố gắng hơn và tránh được lời chê của người khác. Nó nghĩ rằng nếu mình đoán trước thất bại, mình sẽ không bị hụt hẫng. Vấn đề là cách bảo vệ này quá đắt: nó làm bạn mệt, sợ thử, và dễ bỏ cuộc hơn chứ không chăm hơn.
Hiểu điều này giúp bạn bớt ghét chính giọng nói ấy. Bạn không cần đuổi nó đi như đuổi kẻ thù. Bạn có thể đối xử với nó như với một người họ hàng lo xa: biết họ có ý tốt, cảm ơn, rồi vẫn tự quyết định theo cách của mình. Một câu đơn giản giúp nhiều người: "Cảm ơn, mình biết bạn lo, nhưng mình sẽ thử." Nói câu ấy trong đầu không làm giọng kia im ngay, nhưng nó trả quyền quyết định về tay bạn.
So giọng chê bai với giọng của một người bạn tử tế
Một cách kiểm tra rất dễ: nếu người bạn thân nhất của bạn gặp đúng chuyện này, bạn sẽ nói gì với họ? Thường câu đó khác hẳn câu bạn nói với mình.
| Chuyện xảy ra | Giọng chê bai nói | Một người bạn tử tế sẽ nói |
|---|---|---|
| Nói vấp khi thuyết trình | Mình làm trò cười cho cả phòng | Bạn vấp một chỗ, còn lại vẫn trình bày rõ. Lần sau tập thêm phần mở đầu là được |
| Quên sinh nhật bạn thân | Mình là người bạn tệ | Tuần này bạn bận quá. Nhắn xin lỗi và hẹn một bữa là bạn ấy hiểu |
| Con ốm mà mình phải đi làm | Mình là người mẹ vô tâm | Bạn đã sắp xếp người trông và gọi về hỏi thăm, vậy là đang lo cho con theo cách có thể |
| Bị trả lại bản báo cáo | Mình không hợp với việc này | Bản đầu bị sửa là chuyện thường. Hỏi rõ chỗ cần sửa rồi làm lại |
| Được khen một việc | Chỉ là may thôi | Bạn đã chuẩn bị kỹ, kết quả đó có công của bạn |
Giọng của người bạn tử tế không phải là khen bừa. Nó vẫn thấy chỗ sai, nhưng nó tách việc ra khỏi con người, và nó chỉ ra bước tiếp theo. Đó là thứ giúp bạn làm tốt hơn, không phải lời chê nặng.
Bốn bước khi tiếng nói chê bai nổi lên
Bốn bước này làm được trong đầu, trong khoảng nửa phút. Lúc đầu bạn có thể cần viết ra giấy hoặc ghi chú trên điện thoại, sau vài tuần sẽ thành phản xạ.
- Dừng lại và gọi tên: "À, giọng chê bai lại đến." Gọi tên giúp bạn đứng ra ngoài câu nói, thay vì ở trong nó.
- Viết câu nó vừa nói ra đúng nguyên văn, kể cả những chữ khó nghe. Thấy bằng mắt, câu nói thường bớt sức nặng hơn khi chỉ quanh quẩn trong đầu.
- Hỏi một câu kiểm tra: có bằng chứng nào cho thấy câu này không hoàn toàn đúng không? Bạn thường tìm được ít nhất một chuyện ngược lại.
- Viết lại câu đó bằng giọng của người bạn tử tế: nêu sự việc, không gán nhãn, kèm một bước tiếp theo nhỏ.
Nam, sinh viên năm hai ở Huế, thử bốn bước sau khi bị điểm kém một bài kiểm tra giữa kỳ. Câu đầu tiên trong đầu em là "mình không đủ thông minh để học ngành này". Khi hỏi bằng chứng, em nhớ ra mình đã qua ba môn khó kỳ trước. Câu viết lại thành: "Bài này mình chưa ôn phần cuối. Tuần sau mình hỏi bạn cùng nhóm phần đó." Tâm trạng em không vui lên ngay, nhưng em không bỏ buổi học hôm sau như mọi lần.
Những cách đáp hay dùng nhưng ít hiệu quả
Cãi nhau tay đôi với nó. Bạn nói "mình không dở", giọng kia nói "có đấy", và hai bên giằng co cả buổi tối. Tranh cãi làm câu chê được nhắc lại thêm nhiều lần. Gọi tên rồi viết lại thường nhẹ hơn là cãi.
Thay bằng lời khen phóng đại. Tự nói "mình giỏi nhất, mình hoàn hảo" thường không thuyết phục ai, kể cả chính bạn. Câu viết lại nên thật và vừa phải, không cần hoa mỹ.
Cố bịt hẳn để không nghĩ tới. Càng cố không nghĩ, ý nghĩ càng quay lại. Bạn không cần dập tắt nó, chỉ cần không để nó quyết định việc bạn làm tiếp theo.
Chờ hết giọng chê bai rồi mới dám làm. Nếu chờ, có thể bạn chờ mãi. Nhiều người làm được việc khó trong khi giọng ấy vẫn đang nói. Hành động trước, sự tự tin thường đến sau.
Hỏi người khác để họ bác bỏ giúp. Nhắn bạn "mình có dở lắm không" mỗi khi giọng chê nổi lên giúp dễ chịu vài phút, nhưng bạn sẽ quen dựa vào người khác để im giọng ấy. Thử tự đi qua bốn bước trước, rồi mới kể với bạn nếu vẫn nặng lòng.
Khi giọng chê bai không chỉ ở trong đầu
Có một trường hợp cần tách riêng: khi những câu chê không chỉ là giọng cũ trong đầu mà còn đang được ai đó nói với bạn mỗi ngày. Một người sếp hay mỉa mai trước cả phòng, một người chồng hay vợ thường xuyên gọi bạn là "đồ vô dụng", một người mẹ chồng so bạn với con dâu nhà khác trong mọi bữa cơm. Lúc ấy, tập trả lời giọng trong đầu vẫn có ích, nhưng không đủ, vì nguồn của nó vẫn đang được nạp thêm mỗi ngày.
Hãy tự hỏi: câu chê trong đầu mình giống câu của ai? Nếu nó gần như trùng khớp với lời một người đang sống cạnh bạn, việc cần làm còn là đặt ranh giới với người đó. Có thể bắt đầu bằng một câu nói rõ, vào lúc bình tĩnh: "Em nhận góp ý về việc, nhưng em mong anh không gọi em bằng những từ như vậy." Ở chỗ làm, việc ghi lại những lần bị xúc phạm và trao đổi với bộ phận nhân sự là một quyền chính đáng.
Nếu lời chê đi kèm doạ nạt, kiểm soát, hay bạo lực, đó không còn là chuyện tự ti mà là chuyện an toàn của bạn. Hãy tìm người tin cậy để kể, và khi bị đe doạ, báo công an qua số 113. Với trẻ em và học sinh, Tổng đài quốc gia bảo vệ trẻ em 111 là nơi có thể gọi.
Khi nào cần tìm hỗ trợ chuyên môn
Ai cũng có lúc tự chê. Nhưng khi giọng chê bai gần như không lúc nào dừng, khiến bạn mất ngủ, chán ăn, bỏ học, bỏ việc, thấy mình là gánh nặng cho người khác, hoặc khi bốn bước trên không còn giúp được chút nào, đó là lúc nên gặp chuyên gia tâm lý. Người làm nghề có những cách làm việc với ý nghĩ tự động một cách bài bản hơn, có người đồng hành và theo dõi tiến triển, điều rất khó tự làm một mình. Bạn không cần đợi tới khi thật tệ mới đi; đi sớm thường giúp quá trình nhẹ nhàng và ngắn hơn.
Nếu giọng trong đầu bắt đầu nói những câu như "biến mất đi cho rồi" hay khiến bạn nghĩ tới chuyện làm hại bản thân, đừng giữ một mình. Hãy nói ngay với một người bạn tin, đến cơ sở y tế gần nhất hoặc gọi cấp cứu 115. Nếu bạn là học sinh, thầy cô, phòng tư vấn học đường, hay Tổng đài quốc gia bảo vệ trẻ em 111 đều là nơi có thể giúp. Những ý nghĩ ấy có thể dịu đi khi được chăm sóc đúng cách, và có rất nhiều người đã đi qua được.
Câu hỏi thường gặp
Tiếng nói chê bai trong đầu có phải là bệnh không?
Tự chê bản thân là trải nghiệm rất phổ biến, không tự nó là một chẩn đoán. Nhưng nếu nó dữ dội, kéo dài, kèm mất ngủ, chán ăn hay bỏ bê việc thường ngày, bạn nên gặp bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý để được đánh giá đúng.
Tự chê có giúp mình cố gắng hơn không?
Thường là không. Lời chê nặng làm bạn sợ thử, sợ sai và dễ bỏ cuộc. Điều giúp cố gắng bền là nhìn rõ chỗ chưa ổn kèm một bước tiếp theo cụ thể, nói bằng giọng tử tế.
Làm sao để nói chuyện tử tế với bản thân mà không thấy giả?
Đừng bắt đầu bằng lời khen lớn. Hãy nói những câu thật và vừa phải, như "lần này mình chưa ổn ở chỗ này, lần sau mình thử cách khác". Câu thật thì không giả, chỉ là bớt nặng tay.
Vì sao giọng chê bai to hơn vào buổi tối?
Buổi tối cơ thể mệt, ít việc để làm, và đầu óc có thời gian quay lại những chuyện trong ngày. Viết nhanh câu chê ra giấy, viết lại bằng giọng tử tế, rồi để giấy ngoài phòng ngủ giúp nhiều người dễ ngủ hơn.
Con hay nói "con dốt lắm", cha mẹ nên làm gì?
Đừng vội cãi "con đâu có dốt". Hãy hỏi con chuyện gì vừa xảy ra, nhắc lại một việc cụ thể con đã làm được, và để ý cách người lớn trong nhà tự nói về mình. Nếu con lặp lại câu đó liên tục và thu mình, nên tìm thầy cô tư vấn hoặc chuyên gia.
Có cần tìm ra nguồn gốc của giọng chê bai mới đổi được không?
Không bắt buộc. Hiểu nguồn gốc giúp bạn bớt ghét bản thân, nhưng bạn vẫn có thể tập trả lời giọng ấy ngay từ hôm nay. Nếu nguồn gốc gắn với chuyện đau lòng cũ, nên tìm hiểu cùng chuyên gia thay vì tự đào sâu một mình.