Tự ti vì thu nhập thấp hơn bạn bè là cảm giác rất phổ biến, và nó nặng thêm khi bạn bắt đầu tiêu tiền để không bị coi là thua. Khi đi họp lớp nghe bạn kể chuyện mua đất, khi Tết về bị hỏi "lương bao nhiêu rồi", khi nhận thiệp cưới mà ví đang mỏng, nhiều người thấy như mình đang bị chấm điểm, và điểm của mình thấp.
Con số thu nhập là thật, khó khăn về tiền là thật, không cần giả vờ. Điều có thể đổi là cách bạn để con số đó nói thay cho cả con người mình. Bài này đi qua những tình huống dễ chạnh lòng nhất, những khoản chi vì sĩ diện hay gặp, câu nói sẵn để từ chối, và một bài viết ngắn giúp tách giá trị bản thân khỏi tiền lương.
Vì sao chuyện tiền dễ biến thành chuyện mình đáng giá bao nhiêu
Tiền là thứ dễ đo nhất trong đời sống người lớn. Học xong, chẳng còn điểm số hay xếp loại nào để biết mình đang ở đâu, nên nhiều người, và cả gia đình họ, lấy tiền lương làm thước đo thay thế. Câu hỏi "giờ làm ở đâu, được bao nhiêu" ở bữa cơm Tết thường là cách hỏi "dạo này con có ổn không", chỉ là hỏi bằng thứ dễ nói nhất.
Vấn đề là thu nhập phụ thuộc vào rất nhiều thứ ngoài nỗ lực: ngành nghề, nơi sống, gia đình có đỡ được lúc đầu hay không, bạn đang phải nuôi ai, có gặp may hay không. Hai người cùng lớp, cùng chăm chỉ như nhau, một người vào ngành đang cần người, một người phải về quê chăm cha ốm, mười năm sau con số khác nhau rất xa. So lương mà không thấy những thứ đó thì giống như so thời gian về đích của hai người chạy trên hai con đường khác nhau.
Hiểu điều này không làm khó khăn tiền bạc nhẹ đi, nhưng nó giúp bạn bớt thêm một gánh: gánh xấu hổ. Thiếu tiền đã đủ mệt. Không cần cộng thêm cảm giác mình là người kém cỏi.
Những tình huống dễ chạnh lòng và cách đi qua nhẹ hơn
Bảng dưới gom những lúc chuyện thu nhập hay bị đem ra so nhất, kèm cách xử lý không cần nói dối và không cần chi quá sức.
| Tình huống | Áp lực thường gặp | Cách đi qua nhẹ hơn |
|---|---|---|
| Họp lớp, họp mặt bạn cũ | Nghe kể nhà, xe, chức vụ, thấy mình đứng yên | Đi với mục đích gặp vài người mình quý; chuẩn bị sẵn một chuyện vui về công việc hay cuộc sống để kể |
| Tết về quê bị hỏi lương | Sợ cha mẹ mất mặt với họ hàng | Trả lời chung chung "Dạ đủ sống, con đang học thêm việc mới", rồi hỏi lại chuyện của người hỏi |
| Nhận thiệp cưới dồn dập | Sợ mừng ít bị đánh giá | Mừng theo khả năng; với người ở xa có thể gửi lời chúc và quà nhỏ thay vì đi |
| Đi ăn chung, chia tiền | Quán đắt mà ngại nói | Đề xuất quán trước khi nhóm chọn, hoặc nói thật "Tháng này mình hơi chặt, mình chọn quán bình dân nhé" |
| Bạn bè rủ du lịch | Không đi thì sợ bị bỏ rơi | Hẹn gặp lại sau chuyến đi, hoặc rủ một buổi đi chơi gần, ít tốn kém |
Không có cách nào làm áp lực biến mất hoàn toàn. Nhưng mỗi lần bạn đi qua một tình huống mà không vượt khả năng tài chính, bạn có thêm một bằng chứng rằng mình vẫn được quý khi sống đúng sức mình.
Những khoản chi vì sĩ diện hay gặp
Mừng cưới quá sức. Nhiều người mừng bằng nửa tháng lương cho một người bạn đã lâu không gặp, rồi cả tháng ăn mì. Người được mừng thường không nhớ con số, còn bạn thì nhớ cái đói.
Mua trả góp món đồ để trông bằng bạn. Chiếc điện thoại đời mới hay túi xách đắt giúp bạn tự tin vài tuần, nhưng khoản trả góp kéo dài nhiều tháng và làm nỗi lo tiền nặng thêm. Tự ti không đi đâu, chỉ có thêm nợ.
Giành trả tiền để không bị coi là keo. Bạn trả cả bàn ăn, rồi về tính lại thấy hụt tiền nhà. Bạn bè thật không đo tình bạn bằng hoá đơn. Nếu muốn đãi ai đó, chọn dịp và mức mình chủ động được, đừng để sự ngượng ngùng lúc tính tiền quyết định thay bạn.
Gửi tiền về nhà vượt sức để cha mẹ "nở mày nở mặt". Đây là khoản khó nói nhất vì xuất phát từ thương. Nhưng gửi quá sức rồi mình kiệt, ốm, mất việc, thì cha mẹ còn lo hơn. Gửi đều đặn một khoản vừa sức thường bền hơn.
Câu tự kiểm trước mỗi khoản chi lớn. Nếu không ai biết mình chi khoản này, mình có còn muốn chi không? Nếu câu trả lời là không, rất có thể bạn đang trả tiền cho nỗi sợ bị đánh giá chứ không phải cho thứ mình cần.
Câu nói sẵn để từ chối mà không thấy xấu hổ
Phần khó của việc từ chối thường không phải là thiếu tiền mà là thiếu câu để nói. Có sẵn câu trong đầu giúp bạn đáp nhanh, không phải bịa lý do.
- "Tháng này mình đang dồn tiền cho một việc, lần sau mình đi nhé." — thật, đủ, không cần kể chi tiết.
- "Mình không đi được, nhưng chụp ảnh cho mình xem với." — giữ được sự gắn bó dù không có mặt.
- "Quán này hơi quá sức mình, đổi chỗ khác được không?" — bạn bè tử tế thường thấy nhẹ nhõm vì có người nói ra.
- "Con gửi về được chừng này, đều đặn mỗi tháng, mẹ đừng lo." — với cha mẹ, sự đều đặn trấn an nhiều hơn một lần gửi lớn.
- "Lương em không cao, nhưng em đang học được nhiều." — khi ai đó hỏi thẳng, câu trả lời này vừa thật vừa không tự hạ mình.
Vy, hai mươi lăm tuổi, nhân viên chăm sóc khách hàng ở TP Hồ Chí Minh, từng nhận lời mọi buổi đi chơi rồi cuối tháng vay bạn cùng phòng. Lần đầu em nói câu thứ ba, em sợ cả nhóm chê. Hoá ra hai người khác trong nhóm cũng đang chật vật và cảm ơn em vì đã lên tiếng.
Bài viết mười lăm phút để tách giá trị bản thân khỏi con số lương
Chuẩn bị một tờ giấy, viết tay thì tốt hơn gõ. Làm vào một buổi tối yên tĩnh, không cần đẹp chữ, không cần đúng ngữ pháp.
- Viết con số thu nhập của bạn ở góc trên tờ giấy, rồi khoanh tròn nó lại. Đó là một thông tin, không phải toàn bộ bạn.
- Bên dưới, viết năm điều người thân hoặc bạn bè hay nhờ bạn, hay cảm ơn bạn. Ví dụ: sửa máy tính, nghe tâm sự, nấu ăn ngon, đưa đón con giúp.
- Viết ba việc khó bạn đã vượt qua trong vài năm gần đây mà không liên quan tới tiền: chăm người ốm, học xong một khoá, rời một mối quan hệ không tốt.
- Viết một điều bạn đang làm tốt hơn năm ngoái, dù nhỏ: tiết kiệm đều hơn, ngủ sớm hơn, nói chuyện với sếp tự tin hơn.
- Nhìn lại cả tờ giấy và tự hỏi: nếu một người bạn có tờ giấy này, mình có coi họ là người thất bại không?
Cất tờ giấy ở chỗ dễ lấy. Lần tới sau một buổi họp lớp hay một cuộc gọi bị hỏi lương, đọc lại nó trước khi ngủ. Nó không làm tăng lương, nhưng giúp bạn nhớ rằng con số chỉ là một dòng trên tờ giấy.
Khi người thân là người hay đem lương ra so
Có lúc người so sánh không phải bạn bè mà chính cha mẹ, vợ chồng, hay anh chị em ruột. "Con nhà bác Tư lương gấp đôi con", "Chồng người ta mua được đất rồi" — những câu này đau hơn vì đến từ người thân nhất. Phản ứng quen thuộc là cãi lại hoặc im lặng rồi giận cả tuần. Cả hai đều không làm câu nói đó dừng lại.
Một cách khác là nói về cảm giác của mình, vào lúc yên ổn, không phải ngay lúc vừa nghe. Ví dụ: "Mẹ ơi, mỗi lần mẹ so con với anh Hải, con thấy như con chưa bao giờ đủ. Con biết mẹ lo cho con, nhưng con mong mẹ hỏi con dạo này thế nào thay vì hỏi lương." Nhiều cha mẹ không biết câu so sánh của mình làm con tổn thương, họ tưởng đó là cách thúc con cố gắng. Nói ra không bảo đảm họ sẽ đổi ngay, nhưng nó mở một cánh cửa mà im lặng thì không.
Với vợ chồng, chuyện tiền ít khi chỉ là tiền. Đằng sau câu "người ta mua được đất rồi" thường là nỗi lo về tương lai chung. Thử chuyển cuộc nói chuyện từ "ai kiếm ít hơn" sang "nhà mình cần gì trong một hai năm tới, và mỗi người góp được gì". Góp ở đây gồm cả công chăm con, nấu cơm, giữ nhà, không chỉ tiền lương.
Khi nào cần tìm hỗ trợ chuyên môn
Áp lực tiền bạc kéo dài có thể bào mòn sức khoẻ tinh thần. Nên tìm đến chuyên gia tâm lý khi bạn thường xuyên mất ngủ vì lo tiền, tránh gặp gần như mọi người quen, thấy mình vô dụng, không còn hứng thú với những thứ từng thích, hoặc khi chuyện so sánh khiến bạn và người thân cãi nhau liên tục. Đó không phải là yếu, mà là biết lúc mình cần thêm người đỡ.
Nếu khó khăn tiền bạc đã thành nợ nần, đừng vay thêm để trả nợ cũ hay để giữ thể diện. Hãy hỏi ở nơi tư vấn pháp lý chính thức, như trung tâm trợ giúp pháp lý của nhà nước tại tỉnh, để hiểu quyền và nghĩa vụ của mình. Nếu bị đe doạ đòi nợ, báo công an qua số 113. Và nếu có lúc áp lực khiến bạn nghĩ tới chuyện làm hại bản thân, hãy nói ngay với một người tin cậy, đến cơ sở y tế gần nhất hoặc gọi 115. Bạn không phải gánh mọi thứ một mình; có những người và những nơi sẵn sàng giúp, và sự giúp đỡ đó có tác dụng thật.
Câu hỏi thường gặp
Có nên nói thật mức lương khi bị họ hàng hỏi không?
Bạn không có nghĩa vụ phải nói con số cụ thể. Một câu chung chung như "Dạ đủ sống, con đang cố gắng" là đủ lịch sự. Nếu muốn nói thật thì nói, nhưng đó là lựa chọn của bạn, không phải bổn phận.
Ngại đi họp lớp vì thu nhập thấp thì có nên đi không?
Hãy tự hỏi mình đi để gặp ai và vì sao. Nếu có vài người bạn thật sự muốn gặp, cứ đi với mục đích đó và về sớm nếu thấy mệt. Nếu buổi họp chỉ để khoe khoang và bạn thấy tệ suốt mấy ngày sau, bỏ qua một lần cũng không sao.
Mừng cưới ít có bị coi là coi thường bạn không?
Bạn bè hiểu chuyện sẽ trân trọng sự có mặt và lời chúc hơn con số trong phong bì. Mừng theo khả năng là cách tôn trọng cả bạn lẫn chính mình. Nếu không đi được, gửi lời chúc chân thành kèm món quà nhỏ cũng là tấm lòng.
Làm sao để thôi so lương với bạn cùng lớp?
Nhớ rằng mỗi người đi trên một con đường khác, với ngành nghề, gia cảnh và may rủi khác. So với chính mình năm ngoái hữu ích hơn: mình có học thêm được gì, có ổn định hơn không. Bớt theo dõi những tài khoản khoe tiền cũng giúp đáng kể.
Thu nhập thấp có nên vay tiền để theo kịp bạn bè không?
Không nên vay để giữ thể diện. Khoản vay cho sĩ diện thường kéo theo áp lực trả nợ nặng hơn cảm giác thua kém ban đầu. Nếu đang có nợ, hãy hỏi nơi tư vấn pháp lý chính thức trước khi quyết định thêm bất cứ khoản vay nào.
Vợ chồng hay so thu nhập của nhau thì nói chuyện thế nào?
Chọn lúc cả hai bình tĩnh, nói về cảm giác của mình thay vì trách móc, ví dụ "Mỗi lần nghe so lương, em thấy mình bị coi thường." Cùng nhìn vào đóng góp của mỗi người cho gia đình, gồm cả việc nhà và chăm con, không chỉ tiền.