Bạn lúng túng khi được khen thường vì lời khen không khớp với hình ảnh bạn đang có về mình, nên phản xạ đầu tiên là chối để kéo mọi thứ về chỗ quen thuộc. "Có gì đâu chị", "May thôi", "Áo rẻ lắm" — những câu này nghe khiêm tốn, nhưng vô tình làm người khen thấy bị gạt đi, và làm chính bạn bỏ lỡ một cơ hội nhìn mình khác đi.
Nhận lời khen không có nghĩa là kiêu. Một câu cảm ơn đơn giản đã là đủ, và có thể tập được như tập bất kỳ kỹ năng nào. Bài dưới giải thích vì sao lời khen làm mình khó chịu, các kiểu chối quen thuộc, một công thức đáp ba phần, câu mẫu cho từng tình huống, cách xử lý những lời khen kèm ý khác, và cách giữ lời khen lại đủ lâu để nó có tác dụng.
Vì sao lời khen làm mình lúng túng
Trong nhiều gia đình Việt, khiêm tốn được dạy như một đức tính, và nhận lời khen thẳng thắn bị coi là "chảnh". Đứa trẻ được khen trước mặt khách thường nghe cha mẹ đỡ lời: "Ối, nó ở nhà lười lắm." Lớn lên, nhiều người tự động làm y như vậy với chính mình.
Lý do thứ hai sâu hơn: nếu trong lòng bạn tin mình không giỏi, không đẹp, không đáng quý, thì lời khen giống như một thông tin sai cần đính chính. Chối lời khen giúp bạn giữ hình ảnh quen thuộc về mình, dù hình ảnh ấy làm bạn buồn. Thứ quen thuộc dù không dễ chịu vẫn có cảm giác an toàn hơn thứ lạ.
Lý do thứ ba là nỗi lo về kỳ vọng. Được khen làm tốt hôm nay, bạn sợ lần sau phải làm tốt hơn, sợ người ta sẽ thất vọng. Chối đi là cách hạ kỳ vọng trước. Hiểu được các lý do này giúp bạn thấy phản xạ chối khen không phải tính xấu, mà là một thói quen tự bảo vệ, và thói quen thì đổi được. Bạn không cần thay đổi cả tính cách khiêm tốn, chỉ cần thêm một lựa chọn bên cạnh việc chối.
Những kiểu chối lời khen quen thuộc
Bạn có thể nhận ra mình trong một hoặc vài kiểu dưới đây. Cột cuối cho thấy điều người khen thường cảm nhận, dù họ không nói ra.
| Kiểu chối | Ví dụ | Người khen thường cảm nhận |
|---|---|---|
| Hạ thấp | "Có gì đâu, ai làm chả được" | Nhận xét của mình bị coi là sai |
| Đẩy cho may mắn | "Hên thôi chị ạ" | Mình đã không thấy đúng công sức của người ta |
| Chê ngược lại | "Áo này cũ rồi, còn sờn chỗ này" | Lúng túng, không biết nói gì tiếp |
| Khen lại ngay | "Chị mới đẹp ấy" | Lời khen bị trả lại như trả tiền thừa |
| Đổi chủ đề | "Mà thôi, chị ăn gì chưa?" | Bị gạt đi, lần sau ngại khen |
| Nghi ngờ ý đồ | "Khen thế chắc định nhờ gì" | Bị nghi oan, mất thiện cảm |
Lần tới khi định chối, thử tưởng tượng mình là người vừa khen: bạn đã để ý, đã chọn lời, đã nói ra, rồi bị gạt đi. Đặt mình vào chỗ đó giúp nhiều người dễ nói câu cảm ơn hơn.
Không phải lúc nào những câu này cũng sai. Đôi khi khen lại là thật lòng, đôi khi đùa một câu là vừa vặn. Vấn đề chỉ đến khi đó là phản xạ duy nhất bạn có, và bạn không bao giờ để lời khen chạm tới mình.
Công thức đáp ba phần
Công thức này đơn giản đến mức nghe hơi máy móc, nhưng chính sự đơn giản giúp nó dùng được lúc bạn đang đỏ mặt. Không cần đủ cả ba phần, phần một là đủ.
- Cảm ơn: "Cảm ơn anh." Dừng ở đây cũng được. Một câu cảm ơn đã là câu trả lời trọn vẹn cho lời khen.
- Nhận một phần: "Em cũng thấy vui vì lần này làm kỹ hơn." hoặc "Em thích cái áo này lắm." — cho thấy bạn đồng ý với một điều thật trong lời khen.
- Chia hoặc nối tiếp, nếu phù hợp: "Có công của cả nhóm nữa." hoặc "Chị thấy phần nào được nhất?" — mở rộng cuộc trò chuyện mà không chối bỏ lời khen.
Điều quan trọng là thứ tự: cảm ơn trước, rồi mới nói tới người khác. Nếu bạn nhảy thẳng sang "công của cả nhóm" mà không cảm ơn, đó vẫn là một kiểu chối.
Thử tập trước với những lời khen nhỏ, ít rủi ro: người bán hàng khen bạn chọn rau tươi, bạn bè khen món bạn nấu. Nói "cảm ơn" rồi im lặng hai giây. Hai giây đó lúc đầu sẽ thấy dài, nhưng sẽ quen dần.
Câu đáp mẫu theo từng tình huống
Mỗi tình huống có một sắc thái khác. Vài câu dưới đây có thể chỉnh lại theo cách nói của bạn.
- Sếp khen bản báo cáo: "Em cảm ơn anh. Phần số liệu em làm kỹ nhất, có chỗ nào anh muốn em làm thêm không?"
- Đồng nghiệp khen ngoại hình: "Cảm ơn chị, hôm nay em cũng thấy dễ chịu." — ngắn, không mở rộng thêm nếu bạn không muốn.
- Cha mẹ khen trước mặt họ hàng: "Dạ, con cảm ơn bố." — bạn không cần chối thay cho cha mẹ.
- Người lạ khen con bạn ngoan: "Cảm ơn cô, cháu nghe thấy vui lắm." — để con nghe được cách nhận lời khen.
- Bạn bè khen trên mạng: thả một biểu tượng cảm ơn hoặc trả lời "Cảm ơn bạn nha" là đủ, không cần giải thích ảnh được chỉnh hay không.
- Khách khen sản phẩm bạn làm: "Cảm ơn anh, em làm cái này mất cả tuần đấy." — nhận công sức của mình một cách tự nhiên.
- Thầy cô khen bài làm: "Em cảm ơn cô, em sẽ cố giữ được như vậy." — với học sinh, câu này vừa lễ phép vừa không tự hạ mình.
- Vợ hoặc chồng khen bữa cơm: "Cảm ơn anh, hôm nay em thử cách ướp mới đấy." — lời khen trong nhà cũng đáng được nhận như lời khen ở ngoài.
Để ý câu mẫu cho người lạ khen con: trẻ con học cách nhận lời khen bằng cách nhìn người lớn. Nếu lần nào bạn cũng đỡ lời "nó ở nhà hư lắm", con sẽ học đúng phản xạ ấy.
Khi lời khen kèm ý khác
Khen mà như chê. Kiểu "Dạo này béo ra trông phúc hậu hẳn" hay "Giỏi thật, con gái mà làm được thế". Bạn có quyền chỉ nhận phần khen và bỏ qua phần còn lại: "Cảm ơn cô." Nếu thân thiết, nói nhẹ thêm một câu cũng được: "Câu sau em nghe hơi khó chịu đó chị."
Khen để nhờ việc. Lời khen đi trước một yêu cầu không làm lời khen thành giả, nhưng bạn không cần nhận lời yêu cầu chỉ vì đã được khen. Cảm ơn lời khen, rồi trả lời yêu cầu như mọi yêu cầu khác.
Khen so sánh. "Em giỏi hơn con bé kia nhiều." Lời khen này đặt bạn lên trên một người khác. Bạn có thể đáp: "Cảm ơn chị, mỗi người có cái hay riêng." — vừa nhận, vừa không tham gia hạ ai.
Khen chỉ để mở đầu lời góp ý. Nhiều người được dạy khen trước rồi mới góp ý. Bạn có thể nhận cả hai: cảm ơn phần khen, rồi nghe phần góp ý với tâm thế bình thường. Không cần vì phần sau mà nghĩ phần trước là giả.
Khen quá đà, làm bạn ngại. Khi bị khen trước đông người tới mức khó xử, một câu nhẹ như "Cảm ơn anh, anh làm em đỏ mặt rồi" vừa thật vừa dịu không khí.
Giữ lời khen lại lâu hơn vài giây
Với người tự ti, lời khen thường trôi qua như nước đổ lá môn, còn lời chê thì nằm lại nhiều ngày. Để lời khen có tác dụng, bạn cần cho nó thời gian đọng lại. Một cách đơn giản là ghi chép: cuối ngày, nếu có ai khen hay cảm ơn bạn điều gì cụ thể, viết lại một dòng.
Ông Lộc, năm mươi tư tuổi, thợ mộc ở Nghệ An, cả đời quen trả lời mọi lời khen bằng "đồ thô thôi mà". Con gái ông lập cho bố một trang ghi chép những lời khách khen bàn ghế ông đóng. Lúc đầu ông chỉ cười. Sau vài tháng, ông bắt đầu đọc lại vào những tối ế khách, và nói với con rằng hoá ra ông làm được nhiều thứ người ta quý hơn ông tưởng.
Bạn không cần biến việc này thành nghi thức nặng nề. Chỉ cần mỗi khi nhận một lời khen, dừng lại hai giây, nghĩ: "Người ta vừa thấy điều này ở mình." Rồi hỏi: "Nếu điều đó đúng, nó nói gì về mình?" Câu hỏi này không bắt bạn tin ngay, nhưng nó mở một khe cửa để hình ảnh về bản thân được cập nhật.
Khi nào cần tìm hỗ trợ chuyên môn
Không biết nhận lời khen tự nó không phải vấn đề lớn. Nhưng nếu đi kèm là cảm giác mình vô giá trị kéo dài, không tin bất kỳ điều tốt nào về bản thân, thấy khó chịu đến mức tránh mọi tình huống có thể được chú ý, hoặc buồn bã, mất hứng thú nhiều tuần liền, bạn nên nói chuyện với chuyên gia tâm lý. Họ giúp bạn tìm ra niềm tin gốc khiến lời khen trở nên khó chịu, và đổi nó một cách an toàn. Với học sinh, thầy cô tư vấn của trường là người dễ gặp nhất để bắt đầu, và cuộc trò chuyện đầu tiên không cần chuẩn bị gì ngoài sự thật lòng.
Nếu có lúc bạn thấy mình không xứng đáng tồn tại hoặc nghĩ tới chuyện làm hại bản thân, hãy nói ngay với một người tin cậy, đến cơ sở y tế gần nhất hoặc gọi 115. Giúp đỡ là có thật và có hiệu quả. Bạn có thể bắt đầu từ phòng khám tâm lý của bệnh viện hoặc đường dây tư vấn tâm lý của bệnh viện, tổ chức uy tín — tra trên trang chính thức của họ.
Câu hỏi thường gặp
Nhận lời khen thẳng thắn có bị coi là kiêu không?
Một câu cảm ơn đơn giản không phải là kiêu. Kiêu là tự khen mình quá mức hoặc coi thường người khác. Nhận lời khen bằng câu cảm ơn là tôn trọng người đã khen bạn.
Được khen mà thấy không đúng thì nên nói gì?
Bạn vẫn có thể cảm ơn vì ý tốt của người khen, rồi nói nhẹ phần bạn thấy khác, ví dụ "Cảm ơn chị, thật ra phần này em còn phải học thêm nhiều." Không cần bác bỏ toàn bộ lời khen.
Có nên khen lại người vừa khen mình không?
Nếu bạn thật lòng thấy điều đáng khen ở người kia thì cứ nói, nhưng nên cảm ơn trước và để một lúc sau. Khen lại ngay lập tức dễ khiến lời khen của họ giống như bị trả về.
Làm sao dạy con biết nhận lời khen?
Cách hiệu quả nhất là làm mẫu: khi có người khen con, đừng đỡ lời bằng câu chê con. Nhắc con nói "con cảm ơn cô" và khen con cụ thể vào việc con làm, như "con xếp đồ chơi gọn quá", thay vì khen chung chung.
Vì sao được khen lại thấy lo hơn là vui?
Nhiều người sợ lời khen sẽ thành kỳ vọng phải giữ mãi, hoặc lời khen không khớp với hình ảnh họ có về mình. Nhận ra điều này giúp bạn tách lời khen hôm nay khỏi áp lực ngày mai: được khen không có nghĩa là lần sau bắt buộc phải hoàn hảo.
Lời khen trên mạng có đáng tin không?
Lời khen trên mạng thường nhanh và ít cụ thể hơn ngoài đời. Bạn không cần dựa vào nó để thấy mình có giá trị, cũng không cần nghi ngờ nó. Cảm ơn là đủ, và giữ những lời ghi nhận cụ thể từ người thật quanh mình làm điểm tựa.